Przejdź do treści

Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Czy popularne narzędzia liderskie, takie jak “aktywne słuchanie”, mogą szkodzić zamiast pomagać w neuroróżnorodnym zespole? Okazuje się, że tak. W czasach, gdy firmy prześcigają się w udogodnieniach, często zapominamy o najważniejszym – prawdziwym zrozumieniu i wiedzy.

W tym odcinku razem z dr Aśką Ławicką rozkładamy na czynniki pierwsze, co naprawdę działa w zarządzaniu neuroróżnorodną kadrą. Mówimy o tym, dlaczego kultura pracy jest ważniejsza od drogich gadżetów i gdzie leży granica między wsparciem pracownika a traktowaniem go jak przedszkolaka.

Z tej rozmowy dowiesz się:

  • Dlaczego techniki, które sprawdzają się u jednych, mogą być źródłem frustracji dla innych.
  • Jak stworzyć wspierające środowisko w firmie, która nie ma budżetu na pokoje z bieżnią i wodospad na ścianie.
  • Czyja jest odpowiedzialność za zaspokajanie potrzeb w miejscu pracy – lidera czy dorosłego pracownika?
  • Dlaczego liderzy potrzebują solidnych podstaw psychologii, a nie tylko kursów z zarządzania.
  • Czym jest “chwilowa niepełnosprawność” i jak mądre podejście do niej może zmienić całą organizację.

Jeśli jesteś liderem lub chcesz nim być – ten odcinek to Twój obowiązkowy elementarz.

Gościni: dr Aśka Ławicka, Fundacja Prodeste.
https://prodeste.pl/
https://patronite.pl/aska-lawicka

Obejrzyj na YT

Zapis rozmowy

Wstęp

Kate Hobler: Markowi chwilę czasu na pocięcie. Myślę, że dobrze wychodzi.

Kate Hobler: A Ty w kubku dalej masz herbatę?

Kate Hobler: Dalej mam herbatę w tym samym kubku.

Kate Hobler: Ktoś, kto nas ogląda, pewnie zauważy, że prawdopodobnie nagrywamy to od razu po sobie. I to jest prawda.

Kate Hobler: Dokładnie. Jakbyście nie wiedzieli, podcasterzy tak robią.

Aśka Ławicka: Powinnyśmy teraz zmienić ciuchy, zmienić fryzury, zmienić oświetlenie i nagrywać kolejny odcinek i udawać, że to jest trzy dni później.

Kate Hobler: No właśnie. Tylko po co?

Kate Hobler: Nie wiem.

Kate Hobler: Myślę, że i tak tak samo dobrze będzie się Ciebie słuchać, jeżeli nagrywamy je obok siebie.

Kate Hobler: Tak jak obiecałyśmy w poprzednim odcinku, chciałam Cię tym razem zaprosić, żeby dowiedzieć się, co tam w Twojej głowie jest à propos tworzenia środowiska dla kadry neuroróżnorodnej już w kontekście pracy, w kontekście przedsiębiorstwa. Bo oczywiście tworzenie środowiska w firmach, w przedsiębiorstwach, w organizacjach to jest odpowiedzialność leadershipu czy przywództwa tej danej organizacji. Niestety problem jest taki, że stan przywództwa generalnie w firmach, nie tylko w Polsce, ale i na świecie, oceniany jest jako słaby. Bo oczywiście bywają świetni liderzy, ale niedawny raport Gartnera jasno pokazał, że 85% liderów w organizacjach nie ma żadnego formalnego wykształcenia w tym kierunku. To znaczy wielu liderów uczy się tylko i wyłącznie na żywo, w tym, co robią. Natomiast fajnie jest też widzieć to, że część tych liderów chce się uczyć. I uczą się różnych, bardziej lub mniej modnych podejść, narzędzi lub jakichś takich sposobów na radzenie sobie. I jakiś czas temu generalnie w świecie leadershipowym bardzo powszechne było takie… takie coś, co się nazywa aktywne słuchanie.

Czy “aktywne słuchanie” to dobre narzędzie dla lidera?

Kate Hobler: Czyli coś, co… Ja osobiście miałam z tym ogromny problem, ale nie wiedziałam dlaczego. I takie, że słucham i nagle robię i tam robię… Albo jeszcze odzwierciedlam to, co słyszę, i powtarzam, albo jeszcze parafrazuję i opowiadam o tym, co słyszę. Ja mam wrażenie, że to nie jest dobre narzędzie dla lidera, który próbuje wytworzyć środowisko dla neuroróżnorodnej kadry. Dobrze się wydaje?

Aśka Ławicka: No i znowu to jest tak jak z tym open space’em, że to będzie dobre dla części, a dla części może być bardzo trudne. I to naprawdę będzie dobre dla części ludzi, tak? Bo dla wielu osób jest to niesamowicie ważne, żeby uzyskać tę informację, pod tytułem: ktoś mnie słucha. Ja jako osoba autystyczna bardzo często doświadczam takich sytuacji, w których ludzie mnie informują, że czują się niezręcznie, ponieważ ja im nie daję odpowiedniej ilości informacji zwrotnych, tak? W tej rozmowie, w tej konwersacji. Często nawet jest to poza zupełnie świadomością, bo dotyczy to takich cech, które bardzo ciężko jest na poziomie świadomym ogarniać, czyli na przykład niewystarczającej dla większości ludzi mimiki albo nieadekwatnej dla większości ludzi mimiki. Oczywiście my możemy się uczyć pracować z własną mimiką, ale to nie jest proste i oczekiwanie od drugiego człowieka, że on takie coś przeskoczy, jest troszeczkę na wyrost.

Monotropowy styl myślenia a problemy w komunikacji

Aśka Ławicka: Natomiast dla kogo na pewno ten konstrukt aktywnego słuchania będzie trudny? Będzie trudny dla tych wszystkich ludzi, którzy mają bardzo monotropowy styl myślenia. On jest na ogół bardziej charakterystyczny właśnie dla osób w spektrum autyzmu. Ale znowu nie wykluczałabym takiej opcji, że monotropowo mogą myśleć również osoby nieautystyczne. Na pewno takie są. Tym bardziej, że wśród osób autystycznych są takie, które są silnie monotropowe i takie, które tej monotropowości praktycznie nie posiadają w swoim sposobie myślenia. Na czym to polega? To polega na tym, że mi jest łatwo w jednym momencie skoncentrować się na jednym bodźcu. Jest mi bardzo ciężko skoncentrować się w tym samym momencie na wielu bodźcach. W związku z czym, jeżeli ktoś mnie aktywnie słucha, to mi jest bardzo ciężko utrzymać myśl. Mi jest bardzo ciężko rozmawiać, ponieważ cały czas do mojej świadomości docierają zmienne bodźce. Ktoś wykonuje jakieś gesty, jakieś pochrząkiwania, pomrukiwania, jakieś miny robi. I każda z tych rzeczy, która wkracza w ten mój obszar uwagi, tak jakby zatrzymuje mój proces myślenia, a bardzo często go cofa. Więc to nie będzie skuteczne. To będzie przeszkadzało w takiej sytuacji i może doprowadzić do tego, że mój rozmówca uzna, że jestem bardzo wysoce nierozgarniętą osobą, ponieważ nie potrafię sklecić zdania.

Aśka Ławicka: Stąd też praktycznie, prawdopodobnie mi na przykład jest dużo łatwiej, kiedy do kogoś mówię, na niego nie patrzeć.

Aśka Ławicka: Kiedy słucham drugiego człowieka, jest mi dużo łatwiej na niego patrzeć, bo wtedy mam pewną spójność. Ale to ja mówię, ja nadaję komunikat, a ty mi w tym momencie robisz takie: „A no tak, super, słuchaj, a to jeszcze ci coś tam”. To kasuje to myślenie. To powoduje, że muszę zacząć od nowa, a co za tym idzie, będzie powodowało frustrację. I teraz ja jestem osobą o wysokim poziomie świadomości i umiejętności zarządzania tymi swoimi funkcjami, więc ja sobie z tym poradzę.

Aśka Ławicka: Ale jeżeli trafimy na młodego pracownika, który jest silnie monotropowy, który jest dodatkowo zestresowany, no bo jest młodym pracownikiem, jest to jakiś początek kariery i tak dalej, i tak dalej, to może się okazać, że w bardzo szybkim czasie stracimy tego człowieka. Po pierwsze dlatego, że on będzie permanentnie sfrustrowany, a po drugie dlatego, że nam się będzie wydawało, że on jest nierozgarnięty, nie potrafi zdania sklecić. Także ja bym z takimi narzędziami świetnymi dla wszystkich zawsze uważała i zawsze sprawdzała, czy faktycznie w tym zespole to jest użyteczne. Bo może tak być, że będzie użyteczne. Może tak być, że w naszym zespole, pomimo jego neuroróżnorodności, jakakolwiek by ona nie była, takie techniki jak aktywne słuchanie nie będą nikomu przeszkadzały. Co więcej, znam osoby bardzo silnie monotropowe, którym też nie będą przeszkadzały z zupełnie innego powodu. Bo co my tak naprawdę robimy wtedy, kiedy dajemy te komunikaty zwrotne w tym aktywnym słuchaniu? My mówimy drugiemu człowiekowi: „Jesteś dla mnie ważny”.

Aśka Ławicka: I to jest coś, czego ja uczę rodziców w kontekście ich dzieci, bo to jest coś, czego powinniśmy doświadczać przede wszystkim w dzieciństwie. My powinniśmy doświadczać responsywności ze strony dorosłych, którzy nas powinni aktywnie, responsywnie słuchać, gdy byliśmy dziećmi. Jeżeli my tego nie doświadczaliśmy przez większą część dzieciństwa, a umówmy się, w naszych polskich warunkach kulturowych bardzo wiele dzieci nie doświadcza responsywności ze strony rodziców, nie ze złej woli, po prostu tak jest kulturowo, to może się okazać, że kiedy ja mam dwadzieścia parę lat i trafiam do pracy i nagle mój szef mnie aktywnie słucha, to da mi wiatru w skrzydła, bo ja wreszcie poczuję się dla kogoś ważna.

Emocjonalna korzyść kontra trudność poznawcza

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: I ten mechanizm też może nam się pojawić u tych osób, które mają silną deprywację tego poczucia bycia ważnym, bycia docenionym i mimo że gdzieś poznawczo będzie to stwarzało trudność czy sensorycznie będzie to stwarzało trudność, to ta emocjonalna korzyść wygra. Więc widzisz, nie ma prostych rzeczy, zawsze mamy kilka różnych warstw.

Strefa ciszy to nie wszystko – a co z potrzebą ruchu?

Kate Hobler: Mhm, no właśnie. A niestety często te narzędzia są sprowadzane do takiego jednego, co podobno będzie wszystkich zadowalać, chociażby te strefy ciszy, które są bardzo powszechne, czy tam pokoje odosobnienia. Oczywiście są też jakieś tam budki telefoniczne, rozumiem, żeby nie przeszkadzać w rozmowie, odizolować się dźwiękowo. Strefy ciszy, tak. A co z osobami, które mają potrzebę ruchu?

Aśka Ławicka: Zdarzyło mi się w moim życiu szkolić w pewnej bardzo, bardzo, bardzo bogatej korporacji, gdzie były pokoje z bieżniami.

Kate Hobler: Ooo, cuda.

Aśka Ławicka: I to nie tylko z takimi bieżniami jak na siłowni, takie też były, ale też takie, w których były ruchome chodniki, takie jak na lotniskach, i można było chodzić w tę i z powrotem, rozmawiając przez telefon.

Kate Hobler: Super.

Aśka Ławicka: Ale umówmy się, na takie bajery mogą sobie pozwolić tylko i wyłącznie bardzo, bardzo, bardzo, bardzo bogate firmy. Ja kieruję zespołem, jestem liderem, ba, jestem prezesem. Mój zespół jest ekstremalnie neuroróżnorodny. Jesteśmy prawdopodobnie jednym z najbardziej neuroróżnorodnych zespołów pracujących ze zdrowiem psychicznym w Polsce.

Kultura pracy w organizacji bez budżetu na “bajery”

Aśka Ławicka: Niestety, moja fundacja na koncie ma bardzo mało pieniędzy, bo wykonujemy taką działalność, na której się kiepciutko zarabia, umówmy się. Mamy budynek, który ma tam, nie wiem, 150 metrów kwadratowych. Jest zwykłym domkiem z niewielkim ogródeczkiem, który też nie jest przyjazny niczemu, bo nas nie stać. I choćbym nie wiem co zrobiła, nie będziemy mieli ani stref ciszy, ani miejsc do bycia, ani do biegania, ani niczego innego. Po prostu nie ma takiej fizycznej możliwości. Ale to, co możemy zrobić, możemy stworzyć pewną kulturę. Możemy stworzyć taką kulturę, że nawet na tych moich 150 metrach, które sobie tam mamy w fundacji, kto chce, to chodzi na bosaka, kto chce, to siedzi na podłodze, kto chce, pracuje w słuchawkach, kto chce, pracuje na balkonie, a jak ktoś ma taką potrzebę, to leży na brzuszku w pokoju dziecięcym, jeżeli akurat jest wolny.

Kate Hobler: Tak?

Aśka Ławicka: Albo, nie wiem, siedzi w kuchni i wszyscy wiedzą, że jak chcesz zjeść coś, co będzie mlaskało, to zmień pomieszczenie.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: To są pewne rzeczy, które są na poziomie kultury pracy. Nie jest idealnie, jest daleko od idealności, ale to możemy zrobić. Nie ma prostych rozwiązań nigdy. Nigdy, choćbyśmy byli najbogatszą korporacją na całym świecie, nie stworzymy środowiska, które będzie absolutnie perfekcyjne dla wszystkich. Chociaż tam byłam pod wrażeniem i moim zdaniem to było blisko. Bo mieli nawet takie bajery, jak to, że możesz sobie wysterować, jaki chcesz mieć kolor ściany, albo na twojej ścianie może być wodospad, możesz sobie dźwięki w tle wyłączyć albo włączyć, no generalnie po prostu naszpikowane różnego typu rozwiązaniami, których nigdy w życiu nie widziałam.

Kate Hobler: Wow, no to jest super.

Aśka Ławicka: No tylko wiesz, no to ta rzeczywistość jest przede wszystkim złożona z ludzi i wyobraź sobie, że nawet w takim miejscu pracownicy, z którymi miałam do czynienia podczas warsztatów — tam mieliśmy kilka różnych warsztatów dla różnych poziomów zespołów — no i między innymi był taki warsztat skierowany bezpośrednio do pracowników neuroatypowych. Oczywiście dowolny, każdy mógł sobie przyjść, jak chciał, nawet całkiem sporo osób przyszło. Nie uwierzysz, ile ludzie mieli problemów.

Dlaczego nawet w idealnym środowisku wciąż są problemy?

Aśka Ławicka: Dalej nie było idealnie, rozumiesz, dalej nie było idealnie. Więc nie ma idealnie.

Kate Hobler: Tak, bo też akceptacja tak naprawdę tego musi być w ludziach. Ja sobie przypominam sytuację, w której pracowałam z jednym fenomenalnym zespołem, też w korporacji, wiele lat temu. Był tam taki kolega Wiktor, jeśli Wiktor nas słyszysz, to serdecznie cię pozdrawiam, dalej cię pamiętamy doskonale. Wiktor miał tendencję do tego, żeby rozmawiając przez telefon, chodzić bardzo intensywnie, w niewielkich kółkach. I nikomu to absolutnie nie przeszkadzało. Wręcz jak Wiktor chodził, rozmawiając przez telefon z klientami, to były osoby, które chętnie się wpatrywały, bo to było ciekawe. I nikt nie robił oczywiście żadnych wyrzutów, wiadomo było, że Wiktor tego potrzebuje. W pewnym momencie nawet przyniósł sobie deskę balansową, na której balansował, rozmawiając przez telefon. I było super. Nie? Miał absolutnie olbrzymią potrzebę ruchu. To był człowiek, który… Ja miałam wrażenie, że nigdy nie miał sytuacji, w której nie ruszał wszystkimi częściami ciała naraz.

Aśka Ławicka: Więc mówię, to jest kwestia tego, jak my się pomiędzy sobą też poumawiamy na różne rzeczy, ale też na ile pewne rzeczy nam będą wchodziły w konflikty potrzeb. Bo może tak być, że będziemy mieć tak skrajnie różne potrzeby odnośnie różnych rzeczy, że rzeczywiście gdzieś nam się tutaj utworzy taka przestrzeń, w której będzie nam ciężko i będzie nam trudno. Ja uważam, że zasadniczo cały konstrukt zarządzania w dużej mierze sprowadza się do zarządzania potrzebami.

Zarządzanie to zarządzanie potrzebami, a nie kompromisami

Kate Hobler: Po prostu. Tak, czyli krótko mówiąc, jeżeli mamy… Czasem mamy, czasem nie mamy możliwości. Oczywiście możemy mieć bajery, tak jak tamta korporacja. Powiem szczerze, jednym z moich marzeń jest to, żeby mieć przy moim biurku huśtawkę. Gdyby nie to, że to nie jest coś, co ja fizycznie jestem w stanie zrobić, bo nie będę w stanie na niej pracować, bo muszę mieć niestety w miarę stabilne coś pod pośladkami, żeby być w stanie pracować przy komputerze.

Kate Hobler: To samo to, że my akceptujemy to, że ten człowiek może być w jakiś sposób inny, może mieć jakieś potrzeby i dzielimy się tym. Zaczynamy rozumieć, że ja macham nogami, a ty siedzisz w jednym miejscu przez dwie godziny i myślisz. I to wcale nie znaczy, że umarłeś, tylko to znaczy, że to jest twój sposób na skupianie się i rozwiązywanie najtrudniejszych problemów. Czyli my możemy, ujawniając te nasze potrzeby, dostosować się do siebie w obrębie zespołu czy niewielkiej grupy.

Kate Hobler: Możemy.

Aśka Ławicka: Możemy, jeżeli możemy.

Kate Hobler: Tak, jeżeli jest taka możliwość. Możemy, jeżeli możemy.

Aśka Ławicka: Bo może tak być, że się okaże, że pojawią się takie krytyczne przeszkody, których nie będziemy w stanie wzajemnie sobie przeskoczyć. I tak się też zdarza. I chyba nie ma na to dobrych rozwiązań. Natomiast co do większości myślę sobie, że tak, że zdecydowaną większość tematów jesteśmy w stanie po prostu ogarnąć na zasadzie jakiegoś takiego wzajemnego zrozumienia. I chcę podkreślić, nie kompromisu. Bo kompromisy są zawsze niezadowalające dla obu stron. Chodzi o wzajemne zrozumienie i znalezienie takich rozwiązań, w których rzeczywiście będziemy w stanie ze sobą funkcjonować bez poczucia tego, że cały czas w jakiś sposób jestem nadużywana czy jestem nadużywany.

Kate Hobler: To teraz tak, jak mamy tych liderów, bo z jednej strony mamy właśnie takie korporacje, które sobie mogą pozwolić na bajery. Z drugiej strony mamy niewielkie organizacje, które nie za bardzo mogą, bo mamy pewne ograniczenia lokalowe, pieniężne, dużo różnych innych. I w środku tego jest ten lider. Czyli mamy ludzi, którzy mają potrzeby, mamy środowisko, które jest zapewnione fajniejsze lub mniej fajne. To w jaki sposób ten lider powinien zadziałać, tak żeby to połączyć. Czyli jakby połączyć ten poziom taki systemowy, to co mamy dostępnego, z potrzebami swoich ludzi. Co taki człowiek może zrobić?

Aśka Ławicka: Myślę sobie, że znowu nie znajdziemy prostych odpowiedzi.

Aśka Ławicka: Ale to, co mi też mocno chodzi w tym momencie po głowie, to to, że pamiętajmy o tym, że my jesteśmy w pracy i że nasi pracownicy są dorośli.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: Jeżeli nie prowadzimy, kiedyś to się brzydko nazywało zakład pracy chronionej, ale to słowo bardzo dobrze oddaje istotę rzeczy. Czyli jeżeli nie prowadzimy przedsiębiorstwa, którego celem podstawowym i misją podstawową jest stwarzanie miejsc pracy dla osób wymagających bardzo szczególnych rzeczy, by mogli pracować, i prowadzimy zwykłe, przeciętne rzeczy. Jeżeli nie prowadzimy przedsiębiorstwa, to zakładamy, że pracujemy z dorosłymi ludźmi i że też po stronie naszych pracowników jest dbałość o swoje potrzeby. Ja jako lider nie będę dbać o potrzeby wszystkich moich pracowników. Ja mogę stworzyć warunki do tego, żeby moi pracownicy mogli zaspokajać swoje potrzeby w miejscu pracy, ale ja ich zaspokajać nie będę. Nie będę opiekować się moimi pracownikami, ponieważ moi pracownicy są dorośli. Opiekujemy się dziećmi. I myślę, że to jest taka rzecz, która gdzieś w tym całym dyskursie dookoła neuroróżnorodności troszeczkę może umykać. I to jest taka rzecz, która budzi bardzo duży sprzeciw wśród pracowników neuroatypowych. To co teraz powiedziałam.

Rola lidera: tworzenie ram, a nie opieka nad dorosłymi

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: I ja z tym sprzeciwem się spotykam. Słyszę od ludzi, którzy mówią, że nie powinnaś takich rzeczy mówić, ponieważ tak my oczekujemy, że zakład pracy, lider, pracodawca dadzą nam pewne specjalne względy.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: Tylko tu jest pewne nieporozumienie. Nieporozumienie polegające na tym, że my oczekujemy — ja oczekuję — żeby poprawiała się kultura pracy i żeby pracodawcy tworzyli coraz szersze ramy w swoich miejscach, którymi zarządzają. Przez szersze ramy rozumiem taką przestrzeń i taką kulturę pracy, w której więcej ludzi będzie mogło się odnaleźć, ale nadal uważam, że odpowiedzialność za zaspokajanie swoich potrzeb jest po stronie dorosłego pracownika.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: Nie chciałabym, żeby przedsiębiorstwa, instytucje zmieniały się w przedszkola.

Kate Hobler: Mhm. Tak, to też słychać, tak? Czyli to takie zarządzanie przedszkolakami. Czyli jak odróżnić dorosłego pracownika od przedszkolaka, szczególnie na etapie rekrutacji, tak? Czy ten człowiek będzie w stanie wziąć odpowiedzialność za siebie, czy nie? Tutaj jest też często dorzucany dyskurs zmiany pokoleniowej, tak? Do tego.

Czy lider ma być opiekunem? Dyskurs o “zarządzaniu przedszkolakami”

Kate Hobler: Jest jakiś sposób, żeby odróżnić takiego człowieka, który potencjalnie będzie profesjonalny, od takiego, który będzie próbował w jakiś niekoniecznie profesjonalny sposób wymusić to takie bycie opiekunem?

Aśka Ławicka: Wchodzimy bardzo głęboko w takie rzeczy, które mogą być potencjalnie zagrażające. Okej. Bo na poziomie miejsca pracy my tak naprawdę nie za bardzo mamy takie możliwości. I ja myślę, że nawet przy bardzo rozbudowanych działach HR, które posiadają bardzo duże narzędzia różnego typu do oceny bardzo wielu różnych rzeczy, nadal pozostajemy na dość powierzchownym poziomie. Więc zanim z kompetencjami, umiejętnościami miękkimi, twardymi, takimi, śmakimi i owakimi. A to, o czym my tutaj rozmawiamy w tym momencie, to już nie są kompetencje ani miękkie, ani twarde, tylko to są pewne cechy osobowości. I w tym zakresie jesteśmy jako pracodawcy, jako liderzy może nie tyle bezradni, co powinniśmy być bezradni. Ponieważ prawo do pracy ma każdy człowiek. Niezależnie od tego, jaki jest. Tylko znowu powstaje pytanie, czy moja organizacja, czy moje przedsiębiorstwo posiada tak duże ramy, by udźwignąć to, i to, i to. I myślę sobie, że te organizacje się bardzo mocno pod tym względem różnią.

Aśka Ławicka: Może to i dobrze, że są takie miejsca, w których będzie się traktowało pracowników jak przedszkolaków, bo może będą pracownicy, którzy będą potrzebowali do tego, by pracować, szefa, który będzie traktował ich jak przedszkolaków. To jest, wiesz, bardzo znowu złożony problem, jeżeli wychodzimy poza ramy takiego myślenia stricte, co jest najlepsze. Bo jeżeli patrzymy, nie wiem, z punktu widzenia dojrzałości organizacji, no to najlepsze by było, żebyśmy mieli dorosłych pracowników. Ale jeżeli patrzymy z punktu widzenia dobrostanu społecznego, no to może fajnie, że są takie miejsca pracy, do których mogę przyjść i mój pracodawca się mną zaopiekuje.

Aśka Ławicka: Zależy od tego, na co będziemy patrzeć, nie? Ale jednak myślę sobie tak co do zasady, że całkiem fajnie by było, gdybyśmy pracowali jednak jako dorośli ludzie i pracowali z dorosłymi ludźmi.

Aśka Ławicka: No i tyle, nie? Nie wiem.

Kate Hobler: Okej. Czyli możemy po prostu tworzyć, możemy stworzyć środowisko właściwie dla każdego typu ludzi?

Aśka Ławicka: W zasadzie tak. Teoretycznie w zasadzie tak. W praktyce to nie jest takie oczywiste. Wiesz, ja od wielu, wielu lat gruntownie się zastanawiam nad takim problemem, którego nie rozwiązałam i chyba za mojego życia nie rozwiążę. Chociaż, nie wiem, może się zadzieją jakieś takie rzeczy na świecie, które to umożliwią. No bo te słowa, które teraz wypowiedziałaś, to jest tak naprawdę społeczna definicja niepełnosprawności. Tak, że niepełnosprawnym czyni nas środowisko, które nie potrafi dopasować się do naszych szczególnych potrzeb.

Czy można stworzyć środowisko dla każdego? O granicach i wyjątkach

Aśka Ławicka: I wszystko byłoby pięknie, gdyby to była prawda. Moje pytanie, które sobie zadaję i na które nie potrafię odpowiedzieć, brzmi: jakie musiałoby być środowisko, żeby osoba z głęboką niepełnosprawnością intelektualną mogła w nim całkowicie samodzielnie funkcjonować? Bo jeżeli środowisko determinuje niepełnosprawność, to w odpowiednim środowisku ta osoba powinna być pełnosprawna, czyli funkcjonować całkowicie samodzielnie. Jakie musi być środowisko, żeby człowiek, którego dzisiaj nazywamy niepełnosprawnym intelektualnie w stopniu głębokim, mógł przestać być niepełnosprawny? Nie umiem odpowiedzieć na to pytanie.

Kate Hobler: Ok. W mojej głowie pojawia się uproszczenie wielu rzeczy.

Aśka Ławicka: Ok, tylko jeżeli mówimy o głębokiej niepełnosprawności intelektualnej, to co do zasady mówimy o funkcjonowaniu na poziomie sensomotorycznym. Na przykład w trzecim stadium sensomotorycznym, co w rozwoju przeciętnego człowieka odpowiada okresowi życia w okolicach szóstego miesiąca.

Kate Hobler: Ok. Rozumiem.

Aśka Ławicka: Tak. I wszystkie idealistyczne rzeczy utopijne roztrzaskują nam się o jakieś wyjątki. I wizja pod tytułem „możemy stworzyć środowisko dla każdego” jest wizją, która też roztrzaskuje się o wyjątki. O te ekstrema, w których nam już bardzo ciężko się poruszać. Co więcej, ja jestem przekonana, że nie jesteśmy w stanie stworzyć idealnego środowiska dla osoby z ekstremalnie wysoką inteligencją. Dlatego, że osób z ekstremalnie wysoką inteligencją jest pewnie kilka na świecie. Znaczy gdzieś jest ta jedna, ta jedna jedyna, która ma najbardziej ekstremalnie wysoką inteligencję. W związku z czym nie ma innych osób, które myślą tak samo jak ona. W związku z czym nie ma takich osób, które są w stanie wymyślić, jak powinno wyglądać środowisko dla niej.

Kate Hobler: To jest rzeczywiście bardzo ciekawy aspekt.

Aśka Ławicka: To jest taki fikołek umysłowy, nie? To jest taka trochę gimnastyka intelektualna, to co sobie teraz tutaj uprawiamy. Natomiast fajnie, żebyśmy sobie z tego zdawali sprawę. Ja to trochę nazywam taką pokorą. Pokorą wobec idei. Bo idea neuroróżnorodności i idea tego, że jesteśmy w stanie dostosować środowisko do absolutnie każdego człowieka jest piękną ideą. Ale ja bym była wobec niej pokorna. Bo mam pełną świadomość tego, że funkcjonujemy w ograniczeniach. I są takie ograniczenia, w których po prostu nie jesteśmy w stanie wymyślić, jak to zrobić w ogóle. Ja bym bardzo chciała stworzyć takie warunki, w których osoby – ja mam w głowie konkretnych ludzi: Pana Macieja, Pana Stanisława. Bardzo konkretne osoby, które znam, które bardzo lubię, które uważam, że są fantastycznymi ludźmi. Ale są osobami z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Ja bym bardzo chciała, żeby one mogły funkcjonować w takich warunkach, w których mogłyby nie odczuwać swojej niepełnosprawności.

Kate Hobler: Mhm.

Niepełnosprawność chwilowa – klucz do większej empatii w zespole?

Kate Hobler: Spotkałam się jakiś czas temu z takim konceptem w kontekście projektowania rozwiązań, zarówno społecznych, jak i informatycznych, jak i różnych innych — niepełnosprawność chwilowa. Czyli sytuacja, w której osoba, która normalnie byłaby uważana za pełnosprawną, jest chwilowo niepełnosprawna. Czyli na przykład teoretycznie cały czas słyszy, ale akurat jest w sytuacji wysokiego hałasu i nie jest w stanie dosłyszeć tego, co się dzieje. Czyli na przykład, jeżeli mamy telefon, nie słyszy, to w momencie, kiedy ten telefon jest wsparty przez wibracje, te wibracje ta osoba jest w stanie poczuć, tak? Mimo tego, że jest gdzieś hałas wokoło. Albo na przykład normalnie widzimy, tak? Ale jest moment, w którym musimy na chwilę zamknąć oczy albo coś nas oślepi, tak? I rzeczywiście nie będziemy w stanie widzieć. Oczywiście to są takie proste rzeczy związane po prostu z głównymi zmysłami, ale spodziewam się, że takie rzeczy też można by znaleźć w kontekście tych populacji neuroróżnorodnych, nie? Czyli na przykład: okej, ja preferuję półmrok, ale jest sytuacja, w której ja potrzebuję ostrego światła, bo pracuję nad czymś precyzyjnym, nie? Czy moglibyśmy czegoś takiego użyć? Czy myślisz, że coś takiego mogłoby być pewną taką formą normalizacji tego społeczeństwa, w takich społecznościach firmowych? Czy to jest coś, co mogłoby doprowadzić do większej empatii w stosunku do osób, które się różnią?

Aśka Ławicka: To poruszyłaś bardzo ważny temat niepełnosprawności czasowej. I poruszyłaś temat zróżnicowania moich możliwości, kompetencji w zależności od sytuacji. I jeszcze poruszyłaś temat zróżnicowania moich potrzeb w zależności od sytuacji. Ojej, nawet nie wiedziałam, że to jest tak złożone. Myślę sobie, że problem niepełnosprawności czasowej jest w ogóle tematem bardzo ważnym. I my nie mamy rozwiązań systemowych na to, w żadnych, absolutnie żadnych. Ja ostatnio miałam takie przemyślenie w okolicach wyborów naszych ostatnich. No bo jeżeli jesteś osobą niepełnosprawną, możesz dostać różnego typu możliwości głosowania, nie wiem, w domu, coś tam z pełnomocnikiem, bla, bla, bla, tam ileś tych opcji jest. Ale to dotyczy tylko osób trwale niepełnosprawnych.

Kate Hobler: Tak. Moja babcia się dokładnie o to obiła. Ponieważ w momencie, w którym były wybory, ona pojechała do domu, w którym musiała mieć opiekę pielęgniarską, ale nie mogła pojechać na wybory. Nie było takiej możliwości.

Aśka Ławicka: Tak. A ja miałam akurat w tym samym czasie w domu osobę po poważnym wypadku, która była osobą niechodzącą. Nie było również żadnej możliwości, żeby osobę w tym momencie, nie wiem, wynieść, przenieść, cokolwiek. W związku z czym nie mogła się udać na wybory, bo była osobą czasowo niepełnosprawną, tak? Więc systemowych rozwiązań nie ma, nawet na takim poziomie. No, ale znowu tutaj wracamy do kwestii kultury pracy. W mojej organizacji, w której ja pracuję, postępujemy tak — nie wiem jak, ale w każdym razie nie. To jest na pewno nie. Tam na pewno jest „nie” na początku. Że jeżeli przyjdziesz do mnie jako mój pracownik i powiesz mi: „Słuchaj, zaczynam odczuwać duży, nie wiem, dyskomfort emocjonalny. Prawdopodobnie, nie wiem, być może zaczyna mi się depresja albo cokolwiek innego”, to ja ci powiem: „Ok, słuchaj, to jak poprzesuwać twoich pacjentów, jak ciebie poprzesuwać na diagnozach, zróbmy tak, żebyś miała większą przestrzeń. Oczywiście tak, żeby nie zawalić całej roboty, zróbmy to rozsądnie. A potem sobie weź wolność”. Ja jestem tak bardzo „nie” — tam jest to „nie”, tutaj coś tam, nie wiem czym — że pracownicy, których mam na umowach cywilnoprawnych, na umowach zlecenie, za taki okres otrzymają ode mnie wynagrodzenie, mimo że nie mają formalnie, nie muszę im tego wynagrodzenia dawać. Dlaczego? Dlatego, że mam świadomość tego, w jakich warunkach pracujemy, mam świadomość tego, jakim jesteśmy zespołem i mam świadomość tego, że pracując z osobami autystycznymi, po traumach, w depresji, z ciężkimi zaburzeniami lękowymi, osobami psychotycznymi, chorymi na schizofrenię, my jesteśmy narażeni na taki kaliber różnych stresorów, że ani superwizja, którą mamy grupowa, ani indywidualna, ani terapia własna, nas nie zabezpieczają przed ewentualnymi kryzysami. Więc moja kultura pracy jest taka, że ty masz prawo do czasowej niepełnosprawności. Po prostu. Ale to jest moja kultura pracy. I to już jest po stronie pracodawcy, jak on sobie zbuduje te ramy, w których będziemy funkcjonować, czy tam jest miejsce na czasową niepełnosprawność z jakiegokolwiek powodu.

Gdy kompetencje zależą od warunków (i pracownik o tym nie wie)

Aśka Ławicka: Druga rzecz, to jest to, co powiedziałaś o różnych umiejętnościach w zależności od sytuacji. Ja jestem świetnym przykładem. Generalnie słuch mam perfekcyjny. Zostało to wielokrotnie potwierdzone. Nic nie słyszę w szumie. Kiedy gotuje się woda w czajniku, moje dzieci wiedzą, że nie należy do mnie mówić, jeżeli jestem w kuchni, bo ja nic nie usłyszę. Musi się skończyć gotować woda w czajniku, wtedy będziemy w stanie porozmawiać, albo ja muszę wyjść do innego pomieszczenia. Jest to ekstremalne.

Aśka Ławicka: Możesz tym zarządzać, jeżeli masz tego świadomość. Ale teraz uwaga. Jeżeli komukolwiek się wydaje, że ta świadomość jest nam dana z urodzenia, to jest w głębokim błędzie. My nie wiemy o tym, że mamy taką właściwość, dopóki ktoś nam tego nie powie. Dopóki ktoś tego nie zaobserwuje. Nie mamy zielonego pojęcia o tym, bo tak mieliśmy zawsze. W związku z czym wydaje nam się, że tak mają wszyscy.

Aśka Ławicka: Więc może się tak zdarzyć, że pojawi mi się pracownik, który będzie miał taką właściwość, że w jednych warunkach kompetencja będzie obecna, a w innych warunkach kompetencja będzie nieobecna. I on może o tym nie wiedzieć.

Aśka Ławicka: I teraz, o ile tam mówiliśmy o pewnej kulturze pracy, to tu mówimy o wiedzy. Ty mówisz o tym, że badania pokazują, że osoby zarządzające nie posiadają przygotowania do tego, żeby wykonywać swoją pracę. Ja mam taką obawę, że nawet te, które posiadają przygotowanie do zarządzania, nie posiadają wiedzy w zakresie na przykład takich rzeczy jak właściwości rozwojowe czy psychologiczne i tak dalej. Dlatego się na kursach zarządzania nie uczy. Wiem, bo akurat byłam. Ja jestem z tych, co się zasadniczo rzecz biorąc próbują czegoś dowiedzieć o tym zarządzaniu, będąc z wykształcenia zupełnie kim innym. I byłam na tego typu kursach, nawet bardzo dobrych, i wiemy, że tego tam się nie uczy. Nikt mi nie powiedział, ej, słuchaj, możesz mieć pracownika, który nie będzie słyszał w szumie. Nikt mi nie powiedział, ej, słuchaj, możesz mieć pracownika, który będzie miał synestezję. Będziesz miał pracownika, który nie widzi kolorów. Od biedy możemy założyć, że jeżeli ktoś nie widzi kolorów, to już o tym wie, kiedy dochodzi do wieku dorosłego. Znam trzy osoby, które nie wiedziały, ponieważ ich niezdolność widzenia kolorów była stosunkowo subtelna i wysypywały się dopiero na tabelkach w Excelu, w których ktoś sobie pokolorował rubryczki.

Aśka Ławicka: Jak to był czerwony i, nie wiem, żółty, to chill out. Ale jak to była gama odcieni zieleni,

Kate Hobler: to już okazywało się,

Aśka Ławicka: że osoba tego nie widzi.

Aśka Ławicka: Więc tu mamy problem wiedzy. Bo ja mam takie podejrzenie, że gdyby pracodawcy wiedzieli o tym, że, ej, słuchaj, takie kwiatki są możliwe,

Aśka Ławicka: to nie byłoby to takie trudne w sensie do zarządzania. Bo, no kurczę, jeżeli wiemy, że mamy kogoś, kto nie widzi odcieni zieleni, to po prostu mówimy wszystkim kolegom w pracy, ej, słuchajcie, jak chcecie sobie kolorować rubryczki w Excelu, to voila, tylko niech te kolory będą ostentacyjnie różne.

Aśka Ławicka: To nie jest żaden problem.

Aśka Ławicka: Jak wiemy, że ktoś nie słyszy w szumie, to nie sadzamy go do roboty w pomieszczeniu przy jezdni ze słabymi oknami. Tym da się stosunkowo łatwo zarządzać, ale tu musi być wiedza. I tak sobie sparafrazuję osobę dla mnie bardzo ważną na moim, że tak powiem, podwórku zawodowym. Jest taki psycholog, który nazywa się Jacek Kielin i on zajmuje się zasadniczo rzecz biorąc kwestiami związanymi z rozwojem człowieka, małego człowieka. Był założycielem przez wiele lat jedynego w Polsce przedszkola dla dzieci z najgłębszą niepełnosprawnością, taką ekstremalną, jest fantastycznym człowiekiem. I on zwykł mawiać, że nie można być pedagogiem lub nauczycielem intuicyjnym. Intuicja jest potrzebna, spoko, ale nie można budować swojej pracy na intuicji. Ja bym to sparafrazowała. Nie można zarządzać intuicyjnie. My potrzebujemy wiedzy, a jeżeli zarządzamy ludźmi, a nie tylko procesami, maszynami i logistyką, to my coś o tych ludziach musimy wiedzieć. I ja myślę, że takim standardem kształcenia dla liderów powinno być jednak mimo wszystko jakieś podstawy psychologii rozwoju i jakieś podstawy psychologii klinicznej.

Lider musi mieć wiedzę, a nie tylko intuicję – potrzeba psychologii w zarządzaniu

Kate Hobler: Tak, też tak uważam.

Ujawnianie potrzeb w kulturze strachu

Aśka Ławicka: No i czekaj, bo jeszcze tam mamy ten trzeci problem. Ten trzeci problem związany z różnicami potrzeb, które mogą być różne w różnych sytuacjach. One już nie dotyczą kompetencji, nie dotyczą możliwości, sprawności, niesprawności, tylko tego, że jednak jednego dnia mogę czegoś potrzebować, a drugiego czegoś nie potrzebować. Tu znowu wracamy do kultury pracy. I to są tak naprawdę proste rzeczy, bo w gruncie rzeczy każdy z nas tak ma, że ma różne potrzeby w zależności od samopoczucia, stanu zdrowia, dnia tygodnia, sytuacji rodzinnej i tak dalej, i tak dalej. I to są rzeczy, które bym widziała przede wszystkim jako ujawnianie, danie prawa do ujawniania tego, że posiadamy różne potrzeby w różnych momentach. I jeżeli sobie taką kulturę pracy zbudujemy, to tak, niewątpliwie będzie to sprzyjało neuroróżnorodności. Dzisiaj mamy tak, że gdy zadajesz to pytanie dotyczące ujawniania bądź nieujawniania potencjalnej diagnozy w miejscu pracy, to ja się zawsze robię bardzo poważnie i mówię: to zależy. Bo może się okazać, że to ujawnienie będzie dla ciebie bardzo niebezpieczne.

Aśka Ławicka: Jeżeli mielibyśmy otwarte ramy naszej kultury pracy, to ten problem by nie istniał. Dzisiaj ludzie boją się w wielu miejscach pracy powiedzieć, że z czymkolwiek im trudno. Boją się popełniać błędy. Kiedy ja mówię nauczycielom, że dyrektor w placówce jest po to, żeby was wspierać, to oni się ze mnie śmieją i mówią: nie, dyrektor nie jest do tego, żeby nas wspierać. Jeszcze nigdy nie doświadczyliśmy wsparcia ze strony dyrektora.

Aśka Ławicka: Więc wiesz, dużo, dużo, dużo mamy do zrobienia. Niekoniecznie na poziomie neuroróżnorodności, po prostu na poziomie absolutnych podstaw.

Kate Hobler: No tak. Kiedy staniemy się tak naprawdę lepszym środowiskiem dla po prostu ludzi, pojawi się w nim humanizm, to ci wszyscy ludzie, którzy jakby trochę odstają od tej normy, też znajdą tam swoje miejsce. Tak. I tutaj znowu mam kijaszek w mrowisku bardzo ładny.

Paradoks neuroinkluzji: udogodnienia dla mniejszości służą wszystkim

Aśka Ławicka: Bo widzisz, całe to gadanie o neuroróżnorodności, całe to gadanie o inkluzji, neuroinkluzji, bla, bla, bla i tak dalej, i tak dalej. Paradoksalnie ono może poprawić sytuację tych wszystkich najbardziej podstawowych i przeciętnych pracowników. Ponieważ wprowadzając każde tak zwane sensowne udostępnienie, jeżeli ono jest dostępne dla wszystkich, a nie tylko dla osób z zaświadczeniem o tym, że są na przykład autystyczne, poprawia sytuację wszystkich. To jest ten paradoks, że być może nie będziemy w stanie zmienić pewnych rzeczy w naszym zakładzie pracy, tak to nazwijmy, z poziomu, bo tak byłoby lepiej, ale jeżeli nam przyjdzie pracownik i powie, bo ja jestem autystyczny i teraz proszę mi tutaj pomóc, a my powiemy, no dobra. A następnie damy do tego samego rozwiązania dostęp innym ludziom, to nam się poprawia kultura pracy, nam się poprawia środowisko. A jak to jest bardzo indywidualne, wspominałaś o tych budkach wyciszających, nie? Ja je uwielbiam. I uważam, że są genialnym pomysłem i genialnym rozwiązaniem dla takich jak ja. A całkiem niedawno któraś ze szkół wprowadziła takie budki, gdzieś tam w Warszawce, ja jednego dnia dostałam chyba z pięćdziesiąt, sześćdziesiąt maili i wiadomości na różnych komunikatorach pod tytułem, pani doktor, niech pani interweniuje, co oni robią, takie rzeczy dzieciom w szkołach stawiają, dzieci w klatkach będą zamykać. O Jezu. I widzisz, i to pokazuje, jak my w różny sposób myślimy. Dla mnie to są fantastyczne rozwiązania te budki i życzyłabym sobie w różnych miejscach,

Aśka Ławicka: a dla kogoś innego to jest coś uwłaczającego ludzkiej godności. Rozumiesz? Budka, akwarium, klatka.

Aśka Ławicka: To jest niesamowite i w jak zróżnicowany sposób myślimy i widzimy dokładnie te same zjawiska.

Podsumowanie i apel do liderów

Kate Hobler: Jedyne, co mogę zrobić, jeżeli chodzi o próbę podsumowania tego, to jest to: kochani liderzy, uczcie się. Edukujcie się pod kątem tego, jacy ludzie mogą być różni, jakie środowisko może być potrzebne i jakie chwilowe czy trwałe rozwiązania można zastosować, żeby doprowadzić do tego, żeby ludzie byli w stanie sami nawet zadbać o swoje środowisko, ale dajcie im przestrzeń i narzędzia do wymyślenia tego, jak dobrać sobie jak najlepiej. Bo nie mówimy o idealnym rozwiązaniu, tylko dobierzmy w tym momencie to, co mamy, najlepiej jak potrafimy, do tego, czego potrzebujemy. Ja, kiedy kupowałam razem z mężem dom, to nie wybraliśmy domu idealnego, bo go nie było. Tylko wybraliśmy dom, w którym mamy spełnione te potrzeby, które są najważniejsze, a w zimie jest zimna podłoga, bo jest nieocieplona od spodu. No trudno.

Aśka Ławicka: Dokładnie. Twórzmy ramy, twórzmy ramy, ale żeby je mądrze tworzyć, tak, zdecydowanie musimy się uczyć.

Kate Hobler: Mhm, dokładnie. Także, Aśka, bardzo Ci dziękuję za rozmowę. Dziękuję również. Przypominam, że więcej Aśki można znaleźć w internecie. Wystarczy wyszukać doktor Aśka albo Aśka Ławicka, albo przede wszystkim Fundację Prodeste. Dzięki bardzo. Mam nadzieję.

Zakończenie

Aśka Ławicka: Do usłyszenia. Do usłyszenia.

Aśka Ławicka: Do usłyszenia.

Podziel się wpisem:

Chcesz pójść dalej?

Zobacz również

Agenty, nie agenci — dopóki nie zyskają świadomości

Agenty, nie agenci — dopóki nie zyskają świadomości

Czytaj więcej »
Polski język, hard język: „accountability” a „responsibility”

Polski język, hard język: „accountability” a „responsibility”

Czytaj więcej »
Dlaczego certyfikat PSM nie wystarczy? Brutalna prawda o szkoleniach Scrum

Dlaczego certyfikat PSM nie wystarczy? Brutalna prawda o szkoleniach Scrum

Czytaj więcej »
Scrum jest martwy? AI przejmuje IT, a strażacy gaszą pożary w kodzie

Scrum jest martwy? AI przejmuje IT, a strażacy gaszą pożary w kodzie

Czytaj więcej »
Scrum to ściema? Prawda o piramidzie finansowej i masowych zwolnieniach Scrum Masterów

Scrum to ściema? Prawda o piramidzie finansowej i masowych zwolnieniach Scrum Masterów

Czytaj więcej »
Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Czytaj więcej »

Zarezerwuj miejsce