Przejdź do treści

Neuroróżnorodni - ludzie, systemy czy zaburzenia?

Neuroróżnorodni - ludzie, systemy czy zaburzenia?

Żyjemy w świecie stworzonym przez statystyczną większość dla statystycznej większości. Ale co z tymi, którzy nie mieszczą się w ramach “normy”? I czym w ogóle jest “norma”?

W tym odcinku razem z dr Aśką Ławicką schodzimy głębiej niż popularne definicje. Zastanawiamy się, dlaczego słowo “zaburzenie” budzi tyle kontrowersji i jak statystyka definiuje to, co “normalne”. Mówimy o tym, jak nasze społeczeństwo radzi sobie (lub nie radzi) z odmiennością – od szkolnych korytarzy po przestrzeń publiczną.

Poruszamy trudne tematy:

  • Czy etykiety i diagnozy to narzędzie wsparcia, czy systemowej kontroli?
  • Jak strach wpływa na nasze reakcje wobec osób o mniejszościowych neurotypach?
  • Jak kultura kształtuje naszą zdolność do akceptacji
  • Czy rosnąca świadomość różnorodności paradoksalnie czyni świat trudniejszym miejscem?

Jeśli szukasz rozmowy, która zmusza do myślenia i kwestionowania oczywistości, ten odcinek jest dla Ciebie.

Gościni: dr Aśka Ławicka, Fundacja Prodeste
https://prodeste.pl/
https://patronite.pl/aska-lawicka

Obejrzyj na YT

Zapis rozmowy

Wstęp i przywitanie

Kate Hobler: Jest, nie wywaliło nas, doskonale.

Kate Hobler: Cześć kochani, witam was serdecznie w kolejnym odcinku naszego podcastu. Tym razem moją gościnią jest osoba o niesamowitej wiedzy w temacie, który jest ostatnio na językach i myślę, że bardzo warto, żeby był na językach, mianowicie temat neuroróżnorodności. Witam, doktor Aśka Ławicka. Cześć.

Aśka Ławicka: Cześć.

Kate Hobler: Super, bardzo miło Cię tu gościć, dzięki i dzięki za przyjęcie zaproszenia. Najpierw Cię zapytam, co masz w kubku swoim dzisiaj?

Aśka Ławicka: Najpierw kubek, a w środku herbata.

Kate Hobler: Ooo, czyli takie do przytulania? Zwykła, czarna, prosta herbata, napój podstawowy. Rozumiem. Ja wodę gazowaną mam, jedną z moich ulubionych jest taki stwór, który nazywa się Żywiec Zdrój Mocny Gaz z nutą. Technicznie nie jest to woda.

Aśka Ławicka: Oczywiście, Żywiec Mocny Gaz, tylko i wyłącznie, ale bez żadnych nut.

“Człowiek neuroróżnorodny” – dlaczego to popularny błąd językowy?

Kate Hobler: A to ja lubię z nutą, to jest mango i limonka, moja ulubiona, po prostu ma delikatny aromat, nic więcej, nie jest słodzone. To słuchaj, ja Cię chciałam dzisiaj dopytać o parę takich rzeczy, bo wokół szeroko pojętej neuroróżnorodności krąży cała masa mitów. Cała masa różnych dziwnych rzeczy, które zostały w jakiś sposób wykrzywione, w jakiś sposób nieprawidłowo przełożone. I chciałam zacząć od czegoś najprostszego, od samej neuroróżnorodności. Bo pojawia się nam taki ciekawy potworek językowy, że jest człowiek, który jest neuroróżnorodny. A tak właściwie nawet na chłopski rozum, gdyby to wziąć i rozłożyć, jak jeden człowiek może być różnorodny? O co chodzi?

Aśka Ławicka: Chodzi przede wszystkim o kalkę językową. To jest podstawowy problem. I co gorsza, ja mam taką obawę, że my się tego człowieka neuroróżnorodnego już z języka polskiego nie pozbędziemy. To wchodzi po prostu tak szeroko i z każdej strony, że walka wydaje się być absolutnie płonna i bezsensowna z tym zjawiskiem. Natomiast jest to fatalne zjawisko językowe. I jest to fatalne zjawisko też takie kulturowe, bym powiedziała. No bo nie wiem, jak je inaczej nazwać. Bo niekliniczne. Natomiast rzecz cała wzięła się z tego, że my nie posiadamy w języku polskim dobrego tłumaczenia dla angielskiej formy tej neuroróżnorodności. Bo byśmy mówili tutaj prawdopodobnie o neuroróżnorodności i neuroodmienności. I człowiek może być neuroodmienny. Mi się bardziej podoba neuroatypowy. Natomiast trochę ciężko być człowiekiem neuroróżnorodnym. Ale tak jak mówię, upór językowy wydaje się być większy niż sens. I chyba z tym człowiekiem neuroróżnorodnym już na wieki zostaniemy.

Aśka Ławicka: No ciężko, żeby jeden człowiek był neuroróżnorodny. Bo nawet jeżeli sobie wyobrazimy takiego człowieka, który na przykład tak jak ja jest autystyczny i dyslektyczny, to ciężko powiedzieć, żebym ja była neuroróżnorodna. Ponieważ mój neurotyp jest jeden. On zawiera w sobie tę komponentę rozwojową spektrum autyzmu. I zawiera w sobie komponentę rozwojową dyslekcji. I zapewne zawiera w sobie całą masę różnych innych komponent. I mówimy o jednym określonym neurotypie.

Aśka Ławicka: Który ciężko zróżnicować na więcej mniejszych neurotypów. Ja sobie trochę nawet tego nie potrafię tak zwizualizować w moim umyśle, żeby ten człowiek neuroróżnorodny nabrał sensu. Ale być może kruszymy kopię o nic. Może po prostu trzeba się do tego zacząć przyzwyczajać. Tak jak można mówić zamiast „wziąć”, „wziąść”. I większość ludzi jest w stanie to całkowicie akceptować. Prawdopodobnie na takiej samej zasadzie zaakceptujemy tego człowieka neuroróżnorodnego. Będzie trochę w uszy kłuł. Ale cóż, mądrze brzmi. Ja myślę sobie tak, że to jest takie słowo wytrych. Niedawno byłam na takiej konferencji. Zresztą skądinąd fajnej, dobrej, mądrej i potrzebnej. Na dużym polskim uniwersytecie medycznym. I tam wypowiadało się wielu ważnych profesorów. I osób powiązanych z nauką na różne sposoby. I oni używali tego słowa neuroróżnorodność. Jako synonim słowa zaburzenie. I to było najśmieszniejsze w tym wszystkim. Ponieważ to idealnie oddaje istotę problemu. Że ta neuroróżnorodność zaczęła być takim ładnym, inkluzywnym słowem. Na którym można tak naprawdę umieścić absolutnie wszystko. Co nam się tylko gdzieś tam urodzi w naszych głowach. I to naprawdę brzmiało aż momentami zabawnie. Kiedy oni mówili.

Gdy neuroróżnorodność staje się synonimem “zaburzenia”

Aśka Ławicka: No i te osoby z tymi neuroróżnorodnościami.

Aśka Ławicka: Czyli wiesz, po prostu chcę powiedzieć z tymi zaburzeniami. Ale już wiem, że mi nie wypada. Bo w dzisiejszych czasach nie mówimy takich brzydkich słów jak zaburzenie. No to będę utykać tam różne neuroróżnorodności. I robi się trochę zabawnie. Neuroróżnorodność jest cechą środowiska. Możemy powiedzieć, że środowisko jest neuroróżnorodne. Możemy powiedzieć, że populacja jest neuroróżnorodna. I to nam mówi o tym, że ta populacja składa się z wielu różnych neurotypów. Czyli ja mam inny neurotyp niż ty. Nawet jeżeli by było tak. Że obie jesteśmy autystyczne i dyslektyczne. To nadal mamy zupełnie różne neurotypy. Ponieważ mój neurotyp nie jest twoim neurotypem. A neurotyp nie równa się diagnoza. I to jest chyba tutaj podstawowy problem. Że ta neuroróżnorodność weszła nam jako synonim słowa zaburzenie. Albo synonim słowa autyzm.

Czym jest neurotyp i dlaczego nie jest tym samym co diagnoza?

Kate Hobler: Albo synonim słowa ADHD, albo synonim takiego nowego konstruktu AUDHD, tak? I wielu innych różnych rzeczy.

Aśka Ławicka: Czyli to taka się zrobiła po prostu konstrukcja, w którą sobie wrzucamy mnóstwo różnych sytuacji. Natomiast chciałabym to bardzo podkreślić, że neuroróżnorodność jest cechą środowiska. Neurotyp jest cechą jednostki. A neurotyp nie równa się diagnoza. Każdy człowiek ma jakiś neurotyp. Nawet ten, który… można powiedzieć, że rozwija się najbardziej przeciętnie na świecie, czyli mieści się w takim największym rozwojowym mainstreamie, on też ma swój neurotyp, po prostu. I oczywiście my jako ludzie, żeśmy sobie bardzo zechcieli uporządkować rzeczywistość, bo taką ludzie mają tendencję, że potrzebują sobie różne rzeczy porządkować. Co więcej, to często ma różne przełożenia praktyczne, to porządkowanie. I w związku z tym, w obrębie tych neurotypów, żeśmy sobie kilka ponazywali. I na dzień dzisiejszy te nazwy są diagnozami, bo używamy ich w kontekście klinicznym i środowiskowym. To znaczy, oczywiście możemy się identyfikować jako osoby autystyczne lub osoby z ADHD, jeżeli ktoś ma taką potrzebę i jest to dla niego z jakiegoś powodu ważne. Niemniej na dzień dzisiejszy to nie jest forma identyfikacji, tylko to jest forma diagnozy. I dookoła tego też jest cała masa różnych problemów, bo dyskurs społeczny trwa. Czyli jeżeli chcemy mówić o neuroróżnorodności i chcemy mówić o właśnie niestygmatyzowaniu określonych neurotypów diagnozami, to czy my powinniśmy traktować te zjawiska rozwojowe klinicznie, czyli w kategoriach diagnozy, czy może właśnie kulturowo, w kategoriach identyfikacji. I pewnie ten dyskurs sobie jeszcze będzie się toczył przez wiele, wiele, wiele lat. Myślę, że prędko z niego nie wyjdziemy, bo system nie zmienia się tak szybko. I póki co nasz, nie tylko nasz, nie chcę tutaj mówić o naszym znaczeniu polskim, ale nasz ludzki system, nasz ziemski system, diabła nie jest przystosowany do neuroróżnorodności faktycznej. Takiej jak mamy, nie wiem, bioróżnorodność. Tak samo mamy faktyczną neuroróżnorodność. I ten system nie jest do niej w żaden sposób przystosowany. System jest przystosowany do mainstreamu rozwojowego. I to jest fakt. W związku z czym, dopóki on nie będzie lepiej zbudowany i bardziej dostosowany do neuroróżnorodności, dopóty prawdopodobnie my tych kategorii klinicznych będziemy potrzebować, bo w jakiś sposób trzeba wspierać i chronić te osoby, które z tytułu swojego mniejszościowego neurotypu, bo ja bardzo lubię to określenie, tego wsparcia potrzebują bardziej. Jeżeli ktoś identyfikuje się, nie wiem, jako osoba autystyczna czy osoba z ADHD, czy osoba dyslektyczna, jest to jego identyfikacja, ale nie przeszkadza mu to w żaden sposób, nie wiem, pełnić ról społecznych, funkcjonować w życiu i tak dalej, i tak dalej, no to tej szczególnej ochrony nie potrzebuje. Ale wśród osób o mniejszościowych neurotypach jest wiele takich, szczególnie młodszych albo bardzo starszych, albo chorych, albo niepełnosprawnych, którzy tej szczególnej ochrony potrzebują. I prawdopodobnie z tego powodu my długo z tych kategorii klinicznych nie wyjdziemy. Zresztą wcale nie mam takiego przekonania, że to na pewno, nie wiem, uczyniłoby świat lepszym.

Kate Hobler: Nie mam takiego. Czyli tak naprawdę takie łatki, które się przypina, czy ludzie sami sobie przypinają, czy przypinają sobie nawzajem, właściwie paradoksalnie pozwalają nam lepiej zrozumieć i lepiej włączyć w społeczeństwo te osoby, które są odmienne od tego pewnego standardu, który sobie zrobiliśmy w głowie. Byłoby idealnie, gdyby tak było.

“Etykietki” i diagnozy – czy pomagają, czy szkodzą?

Aśka Ławicka: Byłoby idealnie, gdyby tak było. Natomiast nie do końca to działa. Ale być może tak już jest, że my jako zjawisko nie jesteśmy idealni i nie potrafimy tworzyć idealnych rzeczy. Natomiast co do zasady prawdopodobnie tak, taki mógłby być cel tych wszystkich etykietek, czy też diagnoz, zwał jak zwał, żeby rzeczywiście tworzyć pewne obszary specyficznego wsparcia, czy to na poziomie edukacyjnym, czy na poziomie zawodowym, czy jakimkolwiek innym, dla tych osób, które w tym mainstreamie rozwojowym się nie mieszczą i w związku z tym nie do końca jest im wygodnie funkcjonować w tym świecie, który przez mainstream rozwojowy został zbudowany. W praktyce jest tak, że to jak zawsze zależy od czynnika ludzkiego.

Aśka Ławicka: Niestety od tego, w jaki sposób sobie to poorganizujemy. Znam przedszkola, szkoły, które świetnie funkcjonują z bardzo, że tak powiem, szerokim zakresem radzenia sobie z neuroróżnorodnością. Znam przedsiębiorstwa, które sobie świetnie z tym radzą. I znam takie przedszkola, takie szkoły i takie przedsiębiorstwa, w których to kompletnie nie działa w żaden sposób, nawet wtedy, jeżeli ten człowiek przychodzi z tą diagnozą, czy na poziomie szkoły z tym orzeczeniem. Dla mnie jako klinicysty najbardziej chyba szokującą sytuacją było, kiedy osoba diagnozowana poprosiła o zaświadczenie do pracy osobne, takie, na którym za dużo nie będzie napisane, bo jakby dorosły człowiek nie ma obowiązku opowiadać o sobie swojemu pracodawcy, ale zaświadczenie, które będzie potwierdzać rozwój w spektrum autyzmu, bo od tego zaświadczenia zależy dostęp do karty do cichego pomieszczenia pracy. I tu mi się pojawia pewien etyczny problem.

Dlaczego systemowe wsparcie często nie działa? (Przykłady ze szkoły i pracy)

Aśka Ławicka: Bo dlaczego osoba autystyczna ma mieć prawo dostępu do cichego pomieszczenia pracy, a osoba nieautystyczna, która potrzebuje ciszy w pracy, nie ma dostępu do tego pomieszczenia? Albo osoba dyslektyczna, albo osoba z ADHD, albo osoba o dowolnym innym neurotypie nienazwanym. Bo tak jest. To nie jest tak, że ciche pomieszczenia są dedykowane tylko osobom w spektrum autyzmu. Co więcej, znam masę osób w spektrum autyzmu, które absolutnie tych cichych pomieszczeń do niczego nie potrzebują. One sobie świetnie radzą bez nich. I być może są w mniejszości, pewnie są w mniejszości, ale takie też istnieją. Czyli my nie możemy pod jedną etykietę, czy pod jedną diagnozę podpinać pewnych gotowców. Bo dalej każdy człowiek jest absolutnie inny. Każdy neurotyp jest inny. Te cechy, które żeśmy sobie pogrupowali i ponazywali, nadali im jakieś cyferki w klasyfikacjach diagnostycznych, one są tylko bardzo grubą ramą, w obrębie której jest człowiek. Przykładowo, mamy takie kryterium diagnostyczne w spektrum autyzmu, które mówi o słabej integracji zachowań emocjonalnych, komunikacyjnych i społecznych. To jest konkretne kryterium diagnostyczne. Tylko że jeżeli wyobrazimy sobie ogrom możliwości, które możemy przypiąć do stwierdzenia „słaba integracja zachowań społecznych, komunikacyjnych i emocjonalnych”, to my rozumiemy, że tam mamy od poziomu, nie wiem, gwałtownych reakcji o charakterze agresywnym w sytuacji dyskomfortu społecznego, po poziom pewnej subtelnej niezdarności społecznej. I po środku mamy wszystko, wszystko, wszystko, co sobie tylko możemy wyobrazić. Czyli te kryteria to są grube ramy i my w tych ramach dopiero mamy człowieka. Więc nie jesteśmy w stanie za pomocą samych tych grubych ram też pewnych rzeczy stworzyć. Dopóki nie nauczymy się widzieć człowieka jako człowieka z całym jego dobrostanem rozwojowym, dopóty to będą tylko pewne takie protezy tak naprawdę tego, jak możemy chronić czy wspierać. Inny przykład na poziomie edukacyjnym. W dzisiejszych czasach praktycznie 100%, i to nie jest przesada, praktycznie 100% dzieci z rozpoznaniem spektrum autyzmu dostaje w szkole, jeżeli chodzą do szkoły tak zwanej masowej, ogólnodostępnej, dostają w przydziale nauczyciela wspomagającego. Jest wpisany w orzeczenie: uczeń autystyczny równa się potrzebuje nauczyciela wspomagającego.

Aśka Ławicka: I czy to oznacza, że naprawdę każdy uczeń autystyczny potrzebuje nauczyciela wspomagającego? No nie. Niektórzy uczniowie autystyczni będą potrzebować, ale niektórzy uczniowie nieautystyczni też. Osobiście uważam, że dzieciakom z ADHD może być dużo trudniej w systemie edukacyjnym niż dzieciakom ze spektrum autyzmu. A one nie mają żadnego prawa do tego typu, nazwijmy to, udogodnień, bo ADHD nie jest powodem do wystawienia orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Więc ta rama nie działa. To coś, co ma powodować, że te etykiety miałyby nam ułatwiać życie, nie działa. W żaden sposób to nie działa.

Kate Hobler: Mhm.

Zaburzenie vs. neurotyp – czym jest statystyczna “norma”?

Kate Hobler: Okej. A w takim razie, bo wspomniałaś jeszcze o jednej rzeczy, bo mamy sobie etykiety, które miejscami mogą zadziałać, miejscami mogą zrobić nawet trochę szkody. Ale wspomniałaś o tym, że słowo „zaburzenie” jest brzydkim słowem. To w takim razie jaka jest różnica między zaburzeniem a po prostu neurotypem, który potencjalnie potrzebuje środowiska, w którym może się efektywnie rozwijać?

Aśka Ławicka: Klinicznie mówimy o zaburzeniu. I to jest istotne, ponieważ w tym obszarze diagnostycznym my mówimy o zaburzeniach ze spektrum autyzmu. My mówimy o zaburzeniach hiperkinetycznych z deficytem uwagi i impulsywnością, czyli tak zwanym ADHD. I my mówimy o zaburzeniach w kontekście trudności w uczeniu się, tam gdzie mamy dysleksję. I mówimy o zaburzeniach motorycznych, tam gdzie mamy dyspraksję. Czyli klinicznie będziemy mówili o zaburzeniu. Ten konstrukt jest bardzo mocno poddawany pod dyskusję, ze względu na to, że takim mało komfortowym pomysłem jest stwierdzenie, że istnieje jakiś rozwój, który jest w pełni niezaburzony. Czyli taki, który byłby normalny. Bo jeżeli coś jest zaburzone, to znaczy się, że istnieje coś, co jest normalne. No i teraz okej, my w poszczególnych obszarach rozwoju człowieka próbujemy sobie te normy znajdować. Jeżeli mamy dzieci, to wszyscy widzieliśmy w korytarzu u pediatry takie plakaty, na których są narysowane bobaski w różnych etapach rozwojowych. I tam jest napisane, na którym etapie dziecko powinno główkę podnosić, obracać się, coś tam, siadać, stawać itd. To jest pewna norma, którą żeśmy sobie wytyczyli. Ale teraz, w jaki sposób my te normy ustalamy? Statystycznie. To znaczy sprawdzamy, w którym okresie rozwoju najwięcej dzieci osiąga jakąś kompetencję. I ustalamy, że to jest norma. Czyli mamy do czynienia z rozwojem normatywnym statystycznie. Wszystko, co będzie od tej normy odstawało, staje się zaburzeniem.

Kate Hobler: Czekaj, czekaj. Jeżeli byśmy wzięli to do ogółu społeczeństwa, to technicznie rzecz biorąc, rozwojem tym normalnym społecznie jest kobieta, a rozwojem, który jest odchylony, jest mężczyzna, bo jest ich mniej.

Aśka Ławicka: Zasadniczo rzecz biorąc, pewnie tak. Ale sprawa nam się skomplikuje, jeżeli uznamy istnienie znacznie większej ilości możliwości płci. I wtedy nam się zaczyna… mocno, że tak powiem, ten rozkład zmieniać. No i też przy binarnym układzie, czyli kobieta, mężczyzna, będzie bardzo ciężko o zbudowanie rozkładu normalnego. Bo ta norma jest oparta o rozkład normalny. To jest taka krzywa, nazywana inaczej krzywą Gaussa. I na tej krzywej Gaussa nam się cechy różne rozkładają. I to, co jest w jej środeczku, czyli ta największa populacja, ma stanowić tę normę. A to, co jest na prawo i na lewo odchylone, powinno stanowić zaburzenie. Ale znowu, to nie do końca klika, bo jeżeli pomyślimy sobie chociażby o rozwoju intelektualnym, no to mamy tę normę, czyli tę zdecydowaną większość populacji, która nam się mieści w jakimś tam przedziale. Po lewej stronie mamy osoby z niepełnosprawnością intelektualną, o których zwykliśmy klinicznie mawiać, że są niepełnosprawne, czyli zaburzone. Czyli ich intelekt jest zaburzony. Ale po prawej stronie mamy osoby z inteligencją powyżej przeciętną i wysoką.

Paradoks wysokiej inteligencji jako odstępstwa od normy

Aśka Ławicka: I my powinniśmy w takim razie wobec nich również stosować etykietę zaburzony. To nie mieści się w normie. Przykro mi niezmiernie, ale norma intelektualna to nie jest to samo, co inteligencja wysoka bądź powyżej przeciętna. Powyżej przeciętna i wysoka nie jest w normie. I tutaj ludzie mają dużą trudność, ponieważ im się wydaje, że ta inteligencja powyżej przeciętna i wysoka to są ludzie, nie wiem, z dopalaczem umysłowym, takim boosterem po prostu intelektualnym i w ogóle mają supermoce intelektualne.

Aśka Ławicka: Tymczasem to jest po prostu zupełnie inny sposób myślenia. I w efekcie na przykład dzieciaki z inteligencją wysoką w szkołach mają przegwizdane, ponieważ one rozwiązują jakieś zadanie, nauczyciel mówi: „Jak do tego doszedłeś?”, a oni mówią: „Nie wiem”.

Aśka Ławicka: Albo dają rozwiązanie, które jest kompletnie sprzeczne z tym, co nauczyciel by zaproponował. I nauczyciel mówi: „To źle”. I są badania, które pokazują, że około 35% dzieciaków z inteligencją wysoką doświadcza tak zwanego syndromu nieadekwatnych osiągnięć szkolnych, który bardzo często kończy się również stanami suicydalnymi, bo te dzieciaki potwornie cierpią. A przecież mają wysoką inteligencję. Więc dla przeciętnego zjadacza chleba są wow, są fantastyczne. Jeżeli rozumiemy dobrze, czym ten rozkład normalny jest, to my rozumiemy, że w tej największej puli pośrodku tej krzywej Gaussa, tam gdzie mamy tę większość statystyczną, my mamy ludzi, którzy są dobrze przystosowani do rzeczywistości, którą ludzkość stworzyła. Są dobrze przystosowani, ponieważ ta rzeczywistość została stworzona właśnie przez tę większość. Z udziałem tych mniejszości po obu stronach.

Kate Hobler: Czyli ludzie, którzy wstają generalnie na godzinę ósmą, tak? Są raczej poranni. Raczej widzą dobrze. Raczej słyszą. Tak.

Aśka Ławicka: To będzie ta większość. To są ci, którzy raczej zaczęli chodzić około dwunastego, szesnastego, maksymalnie osiemnastego miesiąca życia. To są ci, którzy raczej zaczęli mówić pełnymi zdaniami do trzeciego roku życia. Ci, którzy nie mają trudności na przykład w inicjowaniu relacji społecznych. Ci, którzy nauczyli się czytać około siódmego roku życia. Pisać około siódmego roku życia. Do, nie wiem, dziesiątego roku życia opanowali liczenie na materiale abstrakcyjnym. I tak dalej, i tak dalej. To są ci, którzy stanowią większość. W związku z tym są najlepiej przystosowani do rzeczywistości, którą sami sobie stworzyliśmy. Jako ludzie. A ci z tych dwóch granicznych obszarów będą mieli pewne trudności, żeby się w tej rzeczywistości odnaleźć. I w idealnym świecie byłoby tak, że ta większość rozwojowa bierze na siebie pewną odpowiedzialność. Skoro już stworzyliśmy ten świat pod nasze większościowe potrzeby, to teraz spróbujmy ułatwić życie tym, którzy w tej większości się nie mieszczą. I gdzieś być może z tego kawałka odpowiedzialności wychodzą nam właśnie te pomysły na te wszystkie diagnozy, i tak dalej, i tak dalej. Tylko nam jako ludziom jest bardzo ciężko poprowadzić tę odpowiedzialność do końca. My mamy taki pomysł, że ok, dobrze, zaopiekowaliśmy się, a teraz radźcie sobie. No przecież są stworzone ramy, w których możemy się poruszać. Masz nauczyciela wspomagającego. Nie wiem, masz prawo do edukacji do dwudziestego piątego roku życia, jeżeli jesteś osobą ze znaczną niepełnosprawnością intelektualną. No to przecież masz ułatwienia, o co kaman?

Aśka Ławicka: Tylko potem kończysz dwadzieścia pięć lat i lądujesz na całe swoje dalsze życie na kanapie przed telewizorem i pół biedy, jeżeli masz podwórko. I pod opieką coraz to bardziej starzejących się rodziców.

Aśka Ławicka: Bo ramy nie uwzględniają tego, że osoba niepełnosprawna będzie dorastała i będzie się starzała.

Kultura (nie)akceptacji – dlaczego w Anglii jest inaczej niż w Polsce?

Aśka Ławicka: Ewentualnie możemy cię jeszcze umieścić w DPS-ie, jeżeli przypadkiem znajdzie się miejsce. Więc to działa tylko do pewnego momentu. I być może tak musi być. Ja tego nie wiem, bo nigdzie na świecie jeszcze system idealny nie powstał. Jedne są lepsze, inne są gorsze. Jedne bardziej opiekują te wszystkie mniejszości rozwojowe, inne słabiej opiekują te mniejszości rozwojowe. Nie wiem, czy ideał jest możliwy. Myślę, że bardziej istotne jest to, żebyśmy gdzieś na poziomie, być może też świadomości, pewne rzeczy mieli. Bo przykładowo, jeżeli już zostańmy przy tym przykładzie osoby z poważną niepełnosprawnością, która staje się dorosła, a potem zaczyna się starzeć. Kiedy podróżuję do Anglii, to ja spotykam tam osoby z poważną niepełnosprawnością intelektualną absolutnie w przestrzeni publicznej. Samodzielnie podróżujące, latające samolotami, chodzące do sklepów, wykonujące te same czynności, które wykonują osoby pełnosprawne. Angielskie osoby niepełnosprawne intelektualnie nie różnią się niczym od polskich osób niepełnosprawnych intelektualnie. Używają innego języka, ale jeżeli rozumiemy to, że bardzo wielu osób niepełnosprawnych intelektualnie mało co mówi, to nawet ta różnica dość mocno zanika. Więc angielska i polska osoby niepełnosprawne intelektualnie są bardzo podobne. Możemy się po nich spodziewać zaskakujących zachowań, możemy się po nich spodziewać, że nie będą rozumiały, co do nich mówimy, albo nie będą nam potrafiły wytłumaczyć wielu rzeczy, które gdzieś tam w swojej głowie mają. Możemy się spodziewać, że będą wydawać dziwne dźwięki, w dziwny sposób chodzić, patrzeć i tak dalej. Mimo tego angielska osoba niepełnosprawna intelektualnie samodzielnie podróżuje samolotem, następnie przesiada się samodzielnie do pociągu, następnie przesiada się samodzielnie do autobusu i sobie jedzie na dużą konferencję, na której ja ją spotykam, przyjechawszy z Polski. Z Polski żadna osoba niepełnosprawna intelektualnie na tę samą konferencję nie leci, ponieważ polskie osoby niepełnosprawne intelektualnie idą ulicą trzymane za rękę przez opiekuna. A jeżeli znalazłyby się w miejscu publicznym bez opiekuna i zaczęłyby dziwnie wyglądać, dziwnie mówić i wydawać z siebie dziwne dźwięki, to społeczeństwo będzie na tę osobę patrzeć, szukać jej opiekuna, a jeżeli nie znajdzie opiekuna, to wezwie służby, które mają tę osobą się zająć, bo dziwnie się zachowuje i a nóż stwarza zagrożenie. Ta sama osoba w Anglii, jeżeli zostanie dostrzeżona, na przykład stojąc na środku dworca kolejowego i będąc zagubioną niepełnosprawną osobą, która nie potrafi czytać, na przykład zaczyna gryźć się w rękę — możemy się takiego zachowania spokojnie spodziewać po osobie niepełnosprawnej intelektualnie — angielscy współpodróżni nie będą szukać opiekuna ani wzywać policji, tylko jeżeli sami nie będą posiadali ku temu kompetencji, bo tak się może zdarzyć, żeby do tej osoby podejść i zapytać, jak mogę pomóc albo jakkolwiek zadziałać, to pójdą do specjalnego i dedykowanego miejsca na dworcu, w którym pracują ludzie, którzy takimi sprawami się zajmują, i powiedzą: „Słuchaj, na czwartym peronie stoi taki gościu, który wygląda na mocno zagubionego, gryzie się w rękę, weźcie mu pomóżcie”. I to jest różnica, która się dzieje na poziomie kulturowym, a przecież mamy do czynienia z dokładnie tym samym neurotypem.

Kate Hobler: Okej, to jak to się w takim razie dzieje, że takie społeczeństwo, chyba użyję tutaj odpowiedniego słowa, dojrzewa do tego, żeby to nie było dziwne?

Jak społeczeństwo “dojrzewa” do akceptacji? O roli strachu i przemocy

Aśka Ławicka: To wiesz co, to jest takie pytanie, na które ja chyba nie mam odpowiedzi, bo ja nie wiem, jak to się dzieje, że społeczeństwa do pewnych rzeczy dojrzewają, tak? Wydaje mi się, że na pewno musi zadziać się kilka rzeczy. Po pierwsze, musimy wyjść z paradygmatu przemocy. I to jest chyba najtrudniejszy moment, bo my nie możemy mówić o pewnym poziomie akceptacji, czy tej niedziwności, do momentu, do którego nie pozbędziemy się myślenia, że nam wolno więcej w stosunku do osoby z mniejszościowego neurotypu, niż w stosunku do osoby z większościowego neurotypu. A to myślenie „nam wolno więcej” jest bardzo głęboko zaszyte pod płaszczykiem strachu, pod płaszczykiem, no głównie strachu, tak myślę, głównie strachu. Pewnie tam moglibyśmy wiele innych rzeczy znaleźć. Ale wiesz, to jest tak, kiedy podejmujemy dyskusje na temat na przykład pewnych strategii, których wolno lub nie wolno stosować wobec dzieci autystycznych, niepełnosprawnych, jakichkolwiek w systemie edukacji, to zawsze nam się pojawia bardzo podobny mechanizm w rozmowach.

Aśka Ławicka: Mówimy, nie wolno stosować wobec dzieci przymusu bezpośredniego, polegającego na unieruchamianiu ich na różne sposoby, ponieważ jest to przemocowe i niebezpieczne. Niebezpieczne zarówno na poziomie fizycznym, jak i na poziomie emocjonalnym, ale zostańmy na fizycznym, na świecie zginęło, zmarło bardzo wiele dzieci dlatego, że były unieruchamiane przez nauczycieli w szkołach swoich. Jest to niebezpieczne. Zawsze, ale to zawsze, odzywa się natychmiast tysiąc głosów pod tytułem: to co, to mamy im pozwolić, żeby byli agresywni wobec innych dzieci? Czyli mamy strach, który mówi, jeżeli nie wiem co zrobić, to mam prawo na przykład położyć siedmiolatka, wykręcić rękę, dociśnąć mu ręce do tyłu i docisnąć go kolankiem. No bo ten siedmiolatek może być niebezpieczny. I teraz, kiedy mówię siedmiolatek, to większość ludzi sobie myśli, nie no jak to siedmiolatek, przecież z siedmiolatkiem to można inaczej. Ale jeżeli powiem siedemnastolatek, to już się pojawia przekonanie, że no nie no tak, no przecież siedemnastolatek może być realnie niebezpieczny. To prawda, może być.

Aśka Ławicka: Ale po to, żeby być niebezpiecznym, to mamy pewne regulacje i przepisy, żeby pewnych rzeczy nie robić. Tylko że te regulacje i przepisy nie stosują się wtedy, jeżeli mamy do czynienia z osobami z neurotypów mniejszościowych. Bo dajemy sobie prawo do tego, żeby zadziałać inaczej. I tu znowu, nie ma prostych rozwiązań. Nie ma, w żaden sposób nie ma prostych rozwiązań. Ja bardziej mówię o pewnym poziomie filozofii. Chciałabym, żeby to było jasne. Ja w żaden sposób nie próbuję powiedzieć, że jeżeli siedemnastolatek zaczyna rzucać ławkami w szkole i tak dalej, i tak dalej, to my powinniśmy powiedzieć: och cudownie, fantastycznie, Stasiu, rzuć we mnie jeszcze raz ławką. To w ogóle nie o to chodzi. Tu chodzi o myślenie o tym, że jeżeli doszło do takiej sytuacji, że Jasiu rzuca ławką, ma 17 lat, jest wielkim, silnym facetem i stwarza pewne zagrożenie, jeżeli do niej już w ogóle doszło, to okej, ja być może muszę w tym momencie zadziałać i być może muszę zadziałać przemocowo.

Aśka Ławicka: Nie terapeutycznie. Nie wychowawczo. Ja działam przemocowo, interwencyjnie. I ja muszę mieć świadomość w mojej głowie, że zawsze kiedy unieruchamiam drugiego człowieka, niezależnie od tego, czy jest to dziecko, czy 17-latek, czy 40-latek, kobieta, mężczyzna, sprawny czy niepełnosprawny, stosuję wobec tego człowieka przemoc. I dopiero jeżeli ja to mam zinternalizowane, to ja nie będę tego nadużywać. Bo będę rozumieć, co ja tak naprawdę robię. W momencie, w którym chwytam dzieciaka wybiegającego pod samochód, szarpię go i wciągam na chodnik, ja też nie stosuję wobec niego ani terapii, ani wychowania, tylko chronię jego życie, ale robię to w sposób przemocowy. To dziecko to boli. Ono zostało szarpnięte, ono jest przestraszone, ono nie wie, co się dzieje. I myślę sobie, że to jest ten pierwszy krok, który musimy zrobić.

Aśka Ławicka: Zacząć rozumieć, że pewne rzeczy, które robimy innym ludziom, są przemocowe, niezależnie od naszych intencji. I jak to się zadzieje, to potem nam się otwiera bardzo duża przestrzeń do tego, żeby akceptować, szanować, rozumieć i tak dalej, i tak dalej. Do momentu, do którego będziemy mówić: ale przecież nie możemy mówić o przemocy, bo ja tylko chronię tego człowieka, chronię innych ludzi i tak dalej, i tak dalej, to tych klauzul pod tytułem: to jest wyjątkowa sytuacja, ostateczna sytuacja, nie było innego wyjścia, jest bardzo dużo. Ja pracuję zawodowo z osobami, które potrafią być ekstremalnie niebezpieczne. Ekstremalnie.

Aśka Ławicka: W całej, w ostatnich, powiedzmy, nie wiem, dziesięciu latach mojej pracy zawodowej, mojej i mojego zespołu, bo pracuję z wieloma ludźmi, sytuacji, w których zostaliśmy zmuszeni do zastosowania przemocy wobec drugiego człowieka po to, żeby ten człowiek sobie albo komuś nie zrobił krzywdy, było trzy. Przez dziesięć lat.

Kate Hobler: Mhm, to pokazuje skalę.

Aśka Ławicka: Wszystkie trzy wynikały z tego, że albo czegoś nie wiedzieliśmy, albo czegoś nie zabezpieczyliśmy wcześniej, żeby do tej sytuacji nie doszło. Jeżeli ja słyszę, że dziecko ląduje twarzą do podłogi codziennie albo kilka razy dziennie, albo kilka razy w tygodniu, albo kilka razy w miesiącu, to absolutnie nie wierzę w to, że to jest ostateczność. To znaczy, że wszystko poszło źle.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: I wtedy w takich sytuacjach my dajemy sobie prawo do tego, żeby wobec tego niepełnosprawnego na dworcu, który gryzie się w rękę, zastosować działania interwencyjne, czyli wezwać policję.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: Na szczęście mamy coraz lepiej przygotowanych do pracy policjantów i ja wiem, że to nie jest popularna służba w naszym kraju, ale osobiście miałam taką sytuację, gdzie musieliśmy wezwać policję do pana, który nam wtargnął na teren naszego ośrodka, gdzie były dzieci, a pan był z bardzo poważną chorobą zdrowia psychicznego i musieliśmy wezwać policję i karetkę, i ja byłam pod głębokim wrażeniem, z jaką kulturą, z jakimi umiejętnościami panowie policjanci zajęli się rzeczonym panem.

Kate Hobler: Mhm.

Aśka Ławicka: Ale też wolałabym mieć inne narzędzia w takiej sytuacji, ale my tych narzędzi za bardzo nie mamy. No poza tym, no tutaj, powiedzmy, mieliśmy jeszcze do czynienia z wtargnięciem i niechęcią do opuszczenia, tak, miejsca, w którym przebywają dzieci, więc powiedzmy, że ta interwencja mogła być jeszcze w jakikolwiek sposób zrozumiała, ale nie rozumiem tego typu interwencji podejmowanych właśnie na przykład na tej zasadzie, że, nie wiem, stoi osoba w miejscu publicznym, jest sama i jest zdecydowanie zagubiona, niepełnosprawna i tak dalej, i tak dalej. Będziemy w stanie inaczej to opiekować, jeżeli to nam się pozmienia w głowach, tak, że jednak my nie możemy zrobić wszystkiego drugiemu człowiekowi z lęku.

Kate Hobler: Mhm. Z tego, co też widzę, to ten dyskurs publiczny związany z tym wszystkim, co jest pod tym parasolem neuroróżnorodności, powoduje, że ludzie zaczynają być tego coraz bardziej świadomi. To znaczy, że istnieją ludzie, którzy nie są tylko tacy, jak ci wyobrażani w historiach i w bajkach, tak, tylko istnieją też ludzie, którzy zachowują się inaczej, mają inne potrzeby. Istnieją osoby, ja na przykład mam coś takiego, że ja generalnie uwielbiam półmrok, zmierzch to moja ukochana pora dnia. Mój mąż wręcz przeciwnie, jeżeli on ma ostre światło, takie światło, które dobrze odwzorowuje światło słoneczne i najlepiej tych lamp w jednym pokoju jest cztery, to on jest absolutnie przeszczęśliwy.

TikTok i media a świadomość neuroróżnorodności – szansa czy zagrożenie?

Kate Hobler: I to się da pogodzić. To jest malutka rzecz, to jest tylko i wyłącznie kwestia, jak my reagujemy na oświetlenie, ale nadal, tak, to jest coś, co da się pogodzić, mimo tego, że jesteśmy na dwóch przeciwnych stronach tego spektrum reakcji na światło. Więc to jest pytanie, jak to oceniasz, mimo tego, że wiem, że tam jest dużo nieprawidłowych informacji, tak, w tych wszystkich Tik Tokach i innych, nie wiem, YouTube’owych, jeśli obserwujesz u siebie XYZ, to znaczy, że masz autyzm, tak? Co o tym sądzisz, tak? Bo to może być czymś dobrym, ale mam wrażenie, że też może zrobić jakąś szkodę.

Aśka Ławicka: Myślę sobie, że tak naprawdę to my to zobaczymy dopiero za kilka lat.

Kate Hobler: Mhm, okej.

Aśka Ławicka: My to zobaczymy. Jakie będą, że tak powiem, skutki tych wszystkich takich medialnych rzeczy dookoła tematu neuroróżnorodności, ale ogólnie raczej bym była tutaj optymistyczna. To znaczy wydaje mi się, że wnoszenie do pewnej przestrzeni społecznej tematu tego, że świat jest różnorodny ogółem zwiększa nam bezpieczeństwo niż zmniejsza. Aczkolwiek, i wbiję sobie sama kij w mrowisko w tym momencie, bo to jest takie założenie, z którym jest nam dość wygodnie, z tym myśleniem, że jeżeli my będziemy wzbogacać tę przestrzeń medialną, społeczną o wiedzę o tym, że ludzkość jest różnorodna, nie tylko neuroróżnorodna, ale różnorodna, nie wiem, etnicznie, kulturowo, religijnie i tak dalej, i tak dalej, i tak dalej, to ten świat będzie lepszy, ten świat będzie bardziej pokojowy, w tym świecie będzie mniej właśnie przemocy, i tak dalej, i tak dalej. I jest nam wygodnie z tą myślą, jest nam dobrze z tą myślą. I chcemy bardzo mocno w to wierzyć, że tak jest. Ja bardzo chcę mocno w to wierzyć i myślę sobie, że są pewne przesłanki do tego, żeby tak myśleć, że tak jest. Tak, że jeżeli na przykład, nie wiem, zaimplementujemy w zakładzie pracy, czy w szkole, czy w jakimś małym środowisku takie zasady związane z akceptacją, i tak dalej, i tak dalej, to tam nam się będzie lepiej żyło. Prawda, to jest prawda. Ale to jest jednocześnie chaos. I być może to też jest tak, że my potrzebowaliśmy jako ludzie, a może nawet dalej potrzebujemy, pewnych bardzo ścisłych ram, mówiących o tym, co jest normalne, co jest nienormalne, co jest pozytywne, co jest niepozytywne, co jest zaburzone, co nie jest zaburzone, do tego, żeby utrzymywać porządek społeczny. Może to jest tak, że nam wcale nie jest łatwo wtedy, kiedy każdego dnia stajemy przed tysiącem różnych wyborów i konieczności podejmowania decyzji, konieczności radzenia sobie ze swoimi lękami, konieczności radzenia sobie ze swoimi frustracjami, i tak dalej, i tak dalej. A jeżeli funkcjonujemy w takim środowisku różnorodnym, to my na te nasze lęki, na te nasze frustracje i tę naszą bezradność będziemy wystawieni bardzo często. I ja myślę, że ludzkość sobie dużo rzeczy porządkuje, odcinając właśnie te rzeczy, które są poza normą. I to jest ten kij w mrowisko, że być może wcale nie jest bardziej pokojowo wtedy, kiedy jest świadomość różnorodności, bo paradoksalnie jest dużo trudniej. Bo naprawdę każdego dnia każdy z nas musi podjąć dużo więcej decyzji niż wtedy, kiedy tego, co jest poza tym mainstreamem, nie widzi. Nie musi się mierzyć w związku z tym, co ma we własnej głowie. Ja pamiętam wiele, wiele lat temu, to naprawdę było dawno, nie wiem, gdzieś na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, jak to ładnie brzmi, kiedy byłam jeszcze młoda, spacerowałam sobie po mieście, w którym wówczas mieszkałam, a jest to nieduże miasto o nazwie Opole. I absolutnie nie można było powiedzieć o Opolu w tamtych czasach, że było miastem wielokulturowym. Nawet dziś nie jest, ale już jest dużo bardziej wielokulturowym niż było wtedy. No i nagle, otóż, tąże ulicą, którą sobie spacerowałam, idzie sobie dwóch mocno ciemnoskórych mężczyzn. I naprzeciwko nich idzie starsza pani. I nagle ta starsza pani zaczyna ze wszystkich sił biec i podbiega do tych dwóch mężczyzn. Moja pierwsza myśl była taka: Jezus Maria, zaraz się zadzieje coś paskudnego. A ta starsza pani podbiegła do tych mężczyzn, tak ich objęła obu, tak rączkami tymi małymi, takimi starszej pani i powiedziała do nich tak: Kochane chłopaki, jak cudownie was tu widzieć. Ale cudowna historia. Nie?

Aśka Ławicka: Ekstra. Więc ta pani nie miała w swojej głowie żadnego lęku przed tym, że oto w jej małym, niedużym mieście pojawia się dwóch ciemnoskórych panów i oni oto idą jej ulicą. Ona się ucieszyła. Ona być może oczekiwała takiej sytuacji, że będzie kiedyś mogła spotkać tak egzotycznych mieszkańców w swoim mieście. Ale kto inny na jej miejscu mógłby doświadczyć zgoła zupełnie innych emocji i ich nie udźwignąć.

Aśka Ławicka: Tu jest ten problem, że jeżeli nie dźwigamy swoich emocji, to zaczyna się robić bardzo ciężko społecznie. A oczekiwanie, że wszyscy będą dźwigali swoje emocje, to jest dopiero utopia.

Kate Hobler: O tak. To jest trudne i dla dzieci, i dla dorosłych.

Aśka Ławicka: Więc to są naprawdę bardzo złożone problemy i ja sobie tak myślę, że tutaj, kurczę, nie ma prostych rozwiązań. I nie da się takich rzeczy załatwiać na takim poziomie radykalnego myślenia, że to jest dobre albo tamto jest dobre, to jest złe i tak dalej, i tak dalej. To jest cały czas jakaś próba przemieszczania się pomiędzy rozumieniem bardzo wielu różnych rzeczy, różnych perspektyw.

Różnorodność w firmach i zapowiedź kolejnego odcinka

Kate Hobler: Tak, czyli tak naprawdę na nas, którzy współtworzymy to środowisko wokół nas, ciąży odpowiedzialność, jeżeli chcemy ją podjąć, żeby stworzyć to środowisko, w którym te osoby, które nie są tymi, żeby tak powiedzieć, stereotypowo pasującymi, żeby one też to tworzyły. I tutaj, z tego co widzę, to firmy są bardzo ciekawymi obszarami, bo firmy zaczynają się powoli orientować, że szeroko pojęta różnorodność jest raczej benefitem. Są oczywiście czasem inne przykłady, ale generalnie posiadanie osób, które potrafią niestandardowo myśleć czy rozwiązywać problemy w sposób, w który większość osób z danej firmy nie potrafi rozwiązać, jakby wzbogaca też to, co ta firma produkuje i to, w jaki sposób działa na rynku. I bardzo chętnie dopytałabym Cię o to, ale musimy to zrobić w kolejnym odcinku.

Aśka Ławicka: Okej.

Gdzie znaleźć dr Aśkę Ławicką? (Fundacja Prodeste)

Kate Hobler: Także słuchajcie, w ogóle jeżeli chcecie więcej Aśki, a spodziewam się, że tak właśnie jest, szczególnie jeżeli słuchacie nas teraz jeszcze pod koniec, to zachęcam do wyszperania tego, co Aśka produkuje w internecie. Także wyszperania Fundacji Prodeste, której szefuje. I jest tam mnóstwo ciekawych materiałów. Są to materiały w formie wideo, książek, webinarów i chyba każdej możliwej innej formie, którą można przyswoić online i offline.

Aśka Ławicka: No tak, jest tego bardzo dużo. A ja ze swojej strony, korzystając z okazji, gorąco zapraszam do współpracy z Fundacją na różne sposoby, bo jak wszystkie NGOsy mamy niełatwo i pod górkę. Ludziom się wydaje, że fundacjom pieniądze spadają z nieba, ale wcale tak nie jest. A robimy rzeczy, które bardzo ciężko ująć w ramy czysto gospodarcze. Ja zawsze mówię, że organizacje pozarządowe wyręczają państwo w wielu różnych zadaniach, a to oznacza, że naprawdę robimy takie rzeczy, które jest ciężko ująć w ramy rynkowe. W związku z czym bardzo chętnie przyjmujemy każdą pomoc, każdą współpracę i sami nie pozostajemy oczywiście dłużni. Jeżeli ktoś nam chce pomóc, to my staramy się również dać coś od nas.

Kate Hobler: Super. Wszystkie linki znajdziecie w opisie do filmu lub w opisie do podcastu, w zależności od tego, którą formę łatwiej przyjmujecie i na jakiej platformie nas słuchacie lub oglądacie. To do zobaczenia w następnym odcinku. Do zobaczenia. Cześć.

Podziel się wpisem:

Chcesz pójść dalej?

Zobacz również

Agenty, nie agenci — dopóki nie zyskają świadomości

Agenty, nie agenci — dopóki nie zyskają świadomości

Czytaj więcej »
Polski język, hard język: „accountability” a „responsibility”

Polski język, hard język: „accountability” a „responsibility”

Czytaj więcej »
Dlaczego certyfikat PSM nie wystarczy? Brutalna prawda o szkoleniach Scrum

Dlaczego certyfikat PSM nie wystarczy? Brutalna prawda o szkoleniach Scrum

Czytaj więcej »
Scrum jest martwy? AI przejmuje IT, a strażacy gaszą pożary w kodzie

Scrum jest martwy? AI przejmuje IT, a strażacy gaszą pożary w kodzie

Czytaj więcej »
Scrum to ściema? Prawda o piramidzie finansowej i masowych zwolnieniach Scrum Masterów

Scrum to ściema? Prawda o piramidzie finansowej i masowych zwolnieniach Scrum Masterów

Czytaj więcej »
Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Jak zarządzać neuroróżnorodnym zespołem? Jak budować firmę dla każdego?

Czytaj więcej »

Zarezerwuj miejsce