Kiedy Scrum, a kiedy Kanban.

Warto posłuchać. A więcej o rozmówcach:
- 🔬 Jaga Biernacka-Urban, Agile Coach, Product Owner SACiSM (w dniu nagrania) - https://www.linkedin.com/in/agnieszka-jaga-biernacka/
- Radek Orszewski, Lean Agile Coach, Akredytowany Trener Kanban - https://www.linkedin.com/in/orszewski/
Obejrzyj na YT
Zapis rozmowy
Radek Orszewski: Ok. To co byś powiedziała, Mario, Jaga? Czym jest cały ten Scrum i Kanban, pomiędzy czym ludzie chcą wybierać?
Jaga Biernacka-Urban: To jest bardzo dobre pytanie, wiesz, bo tak się zastanawiam, czy jak mówimy o Scrumie, to mówimy o tym, co jest zdefiniowane przez Scrum Guide? Czy też mówimy o tym dużo szerzej, jako o również różnych rzeczach peryferyjnych, które są wokół tego, na przykład, nie wiem, Evidence-Based Management, czy jakieś, w ogóle patrzymy na to trochę ze strony bardziej szkoleniowej i mówimy o tym, co jest przez Scrum.org oferowane. Dla mnie to jest bardzo ciekawe pytanie w ogóle, co rozumiem przez Scrum i przez Kanban.
Definicje i zakres pojęć
Radek Orszewski: Dobra. Ja rozumiem, że jak myślę sobie o Scrumie, to idę do Scrum Guide.
Radek Orszewski: Tak.
Radek Orszewski: I to mi troszkę ułatwia, bo mam pewien zestaw rzeczy, które definiują takie zdrowe ramy, że jak poza nie wyjdę, to to nie jest już Scrum i że powinienem być w ramach tych ram, żeby to Scrumem nazywać. I mam taki problem, a może jest to wyzwanie zawodowe, że próbuję ludzi nauczyć tego, że kiedy ktoś mówi „robimy Kanban” albo „chcemy robić Kanban”, albo „chcemy się przerzucić na Kanban”, to ja nie mam takiej łatwości, że zakładam, chociaż oczywiście to w przypadku Scruma też jest niebezpieczne, że ktoś zakłada, mówiąc Scrum, co to jest w Scrum Guide, ale nie mam tutaj takiego poczucia bezpieczeństwa i zawsze mówię: „Co ty rozumiesz jako ten Kanban?”, bo mamy tutaj po prostu wielość pojęć. Idąc tak zupełnie, dla wielu osób Kanban to jest po prostu tablica, jeszcze upraszczając bardziej to do „in progress”, „done”. Są zdziwieni, że tych kolumn może być więcej. I są całkowicie zaskoczeni, kiedy mówimy o tym, że są tam praktyki, że są tam zasady, że warto coś mierzyć. A więc przechodzimy do definicji systemu Kanban, czy ten wyraz Kanban po prostu o coś rozwijamy. Mówimy: tablica Kanban, system Kanban, metoda Kanban. Ta metoda jest pewnie najbliższa czemuś, jeżeli chodzi o tę równoważność do frameworku, którym jest Scrum, że ma swoje zasady. Oczywiście jest troszkę inaczej spisana. Jest spisana jako metoda, no ale ja lubię wiedzieć, o jakim Kanbanie mówimy.
Porównanie Scrum i Kanban
Jaga Biernacka-Urban: Ok. Czyli zakładamy, że porównujemy system Kanban, opisany przez Kanban University, ze Scrumem, opisanym przez Scrum.org.
Radek Orszewski: Tak. Myślę, że to jest dobry punkt wyjściowy, żebyśmy wiedzieli, o czym mówimy.
Radek Orszewski: To do jakiego działu byśmy ich odesłali, po ten Kanban i Scrum? Co one im dają?
Jaga Biernacka-Urban: Właśnie ciekawe, czy do tego samego. Znam ludzi, którzy się pytają, o Scrum odesłałabym bardziej do działu R&D. Tam, gdzie coś odkrywamy, gdzie weryfikujemy hipotezę. Podczas kiedy myśląc o tym, dokąd ich odesłać z Kanbanem, bym się zastanawiała, czy nie bardziej do działu produkcyjnego. Ale to jest taka pierwsza myśl, która mi przychodzi do głowy, która niekoniecznie musi być słuszna.
Uniwersalność Kanbana vs zespołowość Scruma
Radek Orszewski: Ok. To ja ją tutaj właśnie, po staropolsku mówiąc, challenge’uję. Bo wydaje mi się, że właśnie… Stawiając Scrum i Kanban w jednym zdaniu, wiadomo, że był to clickbait na nasze dzisiejsze spotkanie, ale mam wrażenie, że szukamy albo poszukujemy czegoś, jak sam powiedziałem przed chwilą, równoważnego. Że metoda Kanban będzie czymś, co będzie miało wszystkie te jakieś, powiedzmy, aspekty, które ma framework, którym jest Scrum i vice versa. A ja jednak lubię jeszcze podejść do tego, że jeśli mówimy w ogóle o metodzie Kanban, a nawet o systemach Kanban, to właściwie musimy pamiętać, że one są trochę bardziej aplikowalne do szerszego kontekstu niż tylko produkt czy zespół. Czyli masz rację, że można by się zastanowić, czy są pewne konteksty, co zespoły robią, czy co organizacje robią, czy to jest R&D, czy to jest utrzymanie, czy to jest, nie wiem, centrum dystrybucyjne, czy marketing. Ale ja bym wyszedł od tego, że Kanban w ogóle ma zarządzić pracą intelektualną. I teraz to jest bardzo ciekawe, bo ta praca intelektualna, którą Kanban próbuje usprawnić, czy zarządzanie, którą próbuje usprawnić, to jest praca, która nie musi być pracą tak zwanego, w cudzysłowie, zespołu kanbanowego. Bo jak ktoś mnie pyta, jaki ma być zespół kanbanowy, to ja mówię, to już w ogóle masz pewne założenie, że ten Kanban stosujesz do zespołu. A przecież Kanban może stosować jedna osoba, która jest, nie wiem, solution architectem w organizacji. I ta osoba wizualizuje swoją pracę. I ten Kanban może być bardzo dojrzały, może mieć wiele kolumn, może mieć klasy usług, może mieć metryki i polityki, z których będą korzystali wszyscy interesariusze, do tego solution architecta się zwracający. Nie ma potrzeby w ogóle mieć zespołu, nie? To jest coś takiego bardzo uniwersalnego. Na drugim końcu skali masz Kanban. To jest program, który grono wyższego szczebla menedżerów czy stakeholderów używa do wizualizacji całego portfolio przedsięwzięć, z których na przykład jedno jest realizowane ze Scrumem. Więc jakby przeskakujemy ze skali mikro jednego człowieka kanbanującego, tak to nazwijmy, do działu, nie wiem, PMO, czy zarządu, który sobie używa Kanbanu, pewnych określonych i też dostosowanych tutaj praktyk, tak? Po to, żeby sobie zarządzić pracą bardzo wysokopoziomową. No i za taką karteczką, na takim portfolio Kanbanie może być jeden, wiele zespołów, może być takie podejście, które będzie korzystało z tego, że pracujemy na przykład tam iteracyjnie, czyli w Scrumie. Chociaż może, czy każda praca iteracyjna to jest Scrum?
Jaga Biernacka-Urban: No nie, nie szłabym w kierunku tego, że każda praca iteracyjna to jest Scrum. Zdecydowanie to tam jest. No właśnie. Natomiast wiesz tak, jak o tym myślisz, to mi się przychodzi do głowy jeszcze taka druga myśl, że mianowicie, że Scrum tak zdefiniowało się, że to jest Scrum. Mówi generalnie o zespole albo o zespołach, prawda? Mówi już o pewnym miejscu, gdzie pewna wartość jest stworzona. Więc gdybyśmy tak to mieli porównywać, chociaż na przykład wolałabym porównywać w tym momencie LeSSa z Kanbanem, który jednak bardzo dużo mówi o pewnych narzędziach myślowych, o pewnych koncepcjach, o tym, że jednak o teorii kolejek myślimy na poziomie całej firmy i całego dostarczania wartości, a nie tylko na poziomie wytwarzania przez zespół. I to jest właśnie ten problem, gdzie umiejscawiamy te dwie rzeczy. No, no, no. Bo rzeczywiście to jest trochę tak, że Kanban i Scrum są nieporównywalne, bo jedno jest bardzo mocno uniwersalne i może być stosowane w różnych miejscach, drugie jest jednak związane z zespołami, bo ciężko powiedzieć, że robimy Scruma jednoosobowego, to jednak brzmi trochę dziwnie.
Radek Orszewski: Oczywiście.
Jaga Biernacka-Urban: Ale też jak gdyby te narzędzia komplementarne zostały dobrane do Scruma na przykład w LeSSie de facto z tego samego miejsca, gdzie były dobrane w Kanbanie, bo to było oparcie się o Lean, o teorię kolejek, o teorię ograniczeń i z tego samego miejsca zostało zaciągnięte. Więc to jest bardzo ciekawe, że de facto wyewoluowały oddzielnie dwie rzeczy, które są dosyć zbieżne pod wieloma względami, tylko inaczej pewne rzeczy definiują.
Radek Orszewski: To jest chyba też ten aspekt, że w języku Scruma jest bardzo wiele o ludziach. Jakby w Kanbanie pewnie też, ale nawet ostatnio ktoś mi zwrócił uwagę, że te wartości to się tak późno pojawiają w tym Kanbanie, jakby w takiej edukacji kanbanowej. No, a ten zespół, te wcześniej role. Te odpowiedzialności, tak, jakby mocno wskazane w Scrumie są, a w Kanbanie być nie muszą, tak, bo jakby tą pracą zarządzaną, tak jak mówimy, może być jedna osoba, może być jakaś grupa ludzi, która nie stanowi zespołu, tak, nawet.
Pułapki i nieporozumienia w praktyce
Jaga Biernacka-Urban: No i to jest bardzo ciekawe, czy to w ogóle nie jest tak, że to trochę z jednej strony jak gdyby ułatwiało Scrumowi zdobycie rynku, jeżeli patrzymy na jego popularność — no bo była opisana konkretna rzecz — a z drugiej strony jednocześnie było źródłem bardzo wielu niepowodzeń podejść takich nazywanych scrumowymi. Okej? Bo one nie są Scrumem tylko są nazywane scrumowymi. Bo popatrz na to co się działo: pewne sformułowania w Scrum Guide spowodowały że myślimy o tym że Scrum to są artefakty role i generalnie wystarczy to mieć żeby mieć Scruma. To oczywiście nie jest prawda; tak naprawdę Scrum Guide o tym nie mówi ja nie mówię że tak jest w Scrum Guide ale powierzchownie było to często tak odczytywane. I to bardzo prowadziło do ciekawych konfliktów. I to dało konsekwencje bo przez to uwaga w Scrumie została skupiona na ludziach a nie na pracy co już dało bardzo daleko idące konsekwencje. Na przykład można popatrzeć na to że te trzy pytania które były bardzo długo w Scrum Guide: co robiłeś co będziesz robił i pytanie o problemy skupiały uwagę na człowieku a nie na pracy. Ja się bardzo cieszę że Scrum Guide to wyrzucił że tego już nie ma ale to jednak pozostało w tej sferze publicznej — ludzie nadal tak prowadzą Daily. Czyli nie myślimy o przepływie pracy tylko myślimy mimo wszystko o zajętości ludzi. No i to jest dla mnie bardzo ciekawe jak trzy drobne pytania bardzo mocno wpłynęły na to jak jest organizowana produkcja na świecie.
Radek Orszewski: Tak mamy chyba takie zakotwiczenie że gdzieś ktoś przeczytał i jakby to było łatwe do zapamiętania więc właściwie: „Nie wyniosłem” albo „Nie wyniosłam tych rzeczy istotnych tylko jak mnie ktoś zapytał czego się nauczyłem na kursie no…”. Kiedyś tam — trzech pytań albo coś w tym stylu.
Jaga Biernacka-Urban: Ja powiem Ci że zawsze się zastanawiałam dlaczego to nie zostało sformułowane: „Co jako zespół zrobiliśmy? Co będziemy robili jako zespół? I co stanowi naszą trudność?” Bo zobacz — zmienienie tego na liczbę mnogą by już spowodowało inne zachowania inny sposób myślenia w ogóle.
Radek Orszewski: Jasne.
Radek Orszewski: Pewnie jeszcze porozmawiamy sobie o właśnie takich pułapkach.
Łączenie Scrum i Kanban
Radek Orszewski: Tak ale ja mam tutaj Jaga kolejne pytanie od słuchacza albo czytelnika więc pan Jan z Grudziądza pyta dla syna który ma już PSM II czy można połączyć tak: zamawiasz jedno ciasto i są dwa różne zestawy dodatków jak na pizzy czy nie? To co mu odpowiemy?
Jaga Biernacka-Urban: Ja już bym raczej bardziej nakładać ten makaron na pizzę rozumiesz? W sensie albo go wkładać do środka albo kłaść go po prostu… Aha! Ale ja bym jednak do tego podeszła jakoś… W tę stronę bo dla mnie pół-na-pół się tego kompletnie… Nie da rady! Pół-na-pół prawdopodobnie znaczy: uciekamy od niewygodnych elementów obu podejść bez efektywnego wykorzystania żadnego! Natomiast jeżeli my – mając dobrze funkcjonujący Zespół Skramowy – używamy pewnych rzeczy zaczerpniętych właśnie Z Kanbana Do Organizacji Pracy Wewnątrz Sprintu Po To By Uzyskać Lepsze Przepływy Szybsze Dostarczenie Wartości – TO MOŻE MIEĆ SENS! I TAK SAMO NA ZEWNĄTRZ JEŻELI UŻYWAMY CZYLI JEŻELI NP ORGANIZUJEMY PRACĘ NAD MOCNO ROZBUDOWANYM PRODUKTEM WYKORZYSTUJĄC RZECZY ZACIĄGNIĘTE Z KANBANA TO MOŻE BYĆ GŁĘBOKI SENS ALE NIE PÓŁ NA PÓŁ TYLKO RACZEJ JAK TAKIE … NO … TE JAK SIĘ NAZYWAŁY TE TAKIE LALECZKI CO SIĘ JEDNĄ DROGĄ WKŁADAŁO?
Radek Orszewski: Takie matrioszki!
Jaga Biernacka-Urban: Matrioszki! O matrioszki właśnie
Radek Orszewski: Tak, o właśnie, okej. No właśnie, bo zrobiliśmy też taki trochę clickbait z tą islandzką piosenkarką. Nie wiem, czy ktoś z naszych tutaj dzisiejszych gości jest fanem Emiliany Torrini, ale ona ma w swojej piosence „Big Jumps” taki wers, w którym mówi: „I’m under the illusion I have to choose”, że jakby jestem w takiej fałszywej iluzji, że muszę wybierać, że muszę wybierać albo to, albo to. To tak à propos wspomnianego Lesa. Chyba Craig Larman często używa stwierdzenia „fałszywa dychotomia”, że mamy wybór tego albo tego.
Uczestnik: Tak, tak.
Radek Orszewski: Masz rację, pewnie nie da się troszkę być tu i troszkę tam w takim znaczeniu niezdrowym, że sobie wybierzemy jakieś tam rzeczy czy uciekniemy od rzeczy, które wbrew pozorom mogłyby być wartościowe. No ale właśnie myślę, że jeśli popatrzymy na to, że Kanban jest aplikowalny do każdego rodzaju pracy intelektualnej — czy pojedynczej osoby, czy zespołu, czy właśnie takich agregatów typu portfolio — a Scrum ma ten swój taki laserowy fokus na produkcie, na jakości, na przyroście, to to w ogóle nie są narzędzia, z których powinniśmy rozważać wybór. O tak bym powiedział, że to w ogóle jest jakikolwiek wybór tylko to albo tylko tamto. Ja sobie nie wyobrażam pracy w Scrumie, zwłaszcza w zespole rozproszonym, bez dobrego wsparcia wizualizacji. Bez patrzenia na starzenie pracy w toku, bez patrzenia na jakieś tego typu rzeczy. I myślę, że tutaj to chyba byłaby ta odpowiedź dla Pana Jana z Grudziądza.
Jaga Biernacka-Urban: Jeszcze bym zwróciła uwagę na jedną rzecz. Dla mnie jest tak, że Scrum dużo bardziej się fokusuje na tym, jak produkt odkrywać, jak weryfikować hipotezy, jak pracować z klientem i tak dalej. W Scrumie jest dużo więcej tych praktyk. Kanban z kolei o tym praktycznie nic nie mówi tak naprawdę. Mówi dużo bardziej o przepływie pracy, mówi dużo bardziej o tych aspektach wewnętrznych, a nie o tych zewnętrznych.
Jaga Biernacka-Urban: Oczywiście mówi o tym, żeby wartość dostarczać jak największą, żeby optymalizować wartość. Natomiast chodzi mi o to, że nie ma tego zestawu praktyk, który razem ze Scrumem jest często sprzedawany — szczególnie na szkoleniach Scrum.orgowych — chodzi bardzo dużo jest o tym, jak można weryfikować nasze hipotezy, jak można wykorzystać Evidence-Based Management, jak można wykorzystać UX-a i tak dalej. Także wydaje mi się, że nawet gdybyśmy podchodzili do tego, że Kanban jest jedynym słusznym rozwiązaniem, to i tak by brakowało tego. To skądś by trzeba było zaciągnąć tak naprawdę. Nadal trzeba by było nad tym pracować w innych miejscach. Więc to dla mnie w ogóle nie jest dychotomia tylko to jest tak, że one się inaczej skupiają. A nawet bym powiedziała jeszcze bardziej: tam jest jeszcze trzecia rzecz. Bo jeżeli z kolei mówimy o tym żeby to wytwarzanie było zwinne — ale takie naprawdę zwinne na poziomie tego że mamy możliwość modyfikacji tego naszego produktu cały czas że chcemy utrzymać tę adaptacyjność na rynku — to ja bym powiedziała że należy XP dołożyć Extreme Programming który z kolei mówi o tym jak technologicznie robić pewne rzeczy więc to w ogóle nawet nie jest dychotomia tylko tam są co najmniej trzy elementy To jest też ten aspekt jak gdyby zwinności technologicznej prawda
Jaga Biernacka-Urban: Którego w ogóle Kanban nie zaczepia nawet kawałkiem ogonka
Radek Orszewski: To prawda Bo wydaje mi się że podobnie jak do Scrama powiedziałaś o tym takim katalogu rzeczy które Scrum org dodaje jednak pod swoim parasolem czy pod swoim brandem
Radek Orszewski: Ja to często nazywam pluginami po prostu do Scrama który jest jakimś tam frameworkiem To mi przypomina takie boomerskie czasy jak się składało komputery takie stacjonarne Że tam do tej płyty głównej można było wpiąć albo to albo tamto ile było tych slotów I w sumie tak samo możemy podpiąć właśnie pewne podejścia dotyczące metryk pewne podejścia dotyczące No właśnie XP to jest takie stare ale jak się powie software craftsmanship to jest tak współcześnie nie Ale w sumie o to samo chodzi tak O takie dobre prawidło produkowania czegoś
Radek Orszewski: To jest coś co można do tego Scrama zapiąć I wydaje mi się że podobnie jeśli nawet niedoskonały niedostarczający na razie wartości system skanbanizujesz To może też dojdziesz do tego że chciałbyś czy chciałabyś pójść dalej tak I wzmóc coś co tutaj się dzieje właśnie podejściem produktowym właśnie jakimś takim szerokim narzędziownikiem bym powiedział zwinnym
Czy Scrum i Kanban mają koniec?
Radek Orszewski: A to się w ogóle kiedyś kończy? Bo jest też takie pytanie, znowu teraz będzie krępujący slajd. Pan Wacław, trener jogi dla psów, chciałby wiedzieć, czy one się kiedyś kończą? Czy można nie dożyć końca Scruma i Kanbana, tak jak mody na sukces? To jest taka straszna rzecz, ale moja babcia nie dożyła. I co?
Jaga Biernacka-Urban: No ja mówię sobie, pytanie jest takie, gdzie to miałoby się kończyć? No właśnie. Bo jeżeli Scrum jest empirycznym frameworkiem, służącym do tego, żeby zwinnie się adaptować do zmieniających się warunków, to tak naprawdę jak mógłby mieć koniec? Bo ja trochę o Scrumie myślę, o takim czymś, co stara się dostarczyć jak największą wartość dla klienta końcowego, zdobyć tę przewagę konkurencyjną na rynku, właśnie poprzez to, że mamy stosunkowo niski koszt adaptacji i zmiany. W gruncie rzeczy do tego Scrum służy. No i w tym rozumieniu nie do końca wiem, gdzie ten Scrum miałby się skończyć. To znaczy, co, mamy już tak dobry sposób wytwarzania, że nie musimy go udoskonalać? No to jest niemożliwe, bo świat się zmienia wokół nas. Więc musimy się nadal cały czas adaptować do zmian, również ze sposobem wytwarzania. No chyba że, wiesz, mamy taki wyizolowany pęcherzyk od wpływu, ale to wtedy przestaje to być Scrum, bo jak masz wyizolowane, to równie dobrze jechać Waterfallem, czy to, że powiedziałeś.
Radek Orszewski: To jest ciekawe, bo to chyba jest znowu moment, w którym ja się nie mogę nie zgodzić sztucznie, tylko się muszę zgodzić, tak? Bo z punktu widzenia kanbaniarza, to też mówimy, że mówimy o tym, że musimy w sposób ciągły przeglądać tę naszą sieć usług, te nasze polityki, te nasze zastosowane, wybrane formy praktyk, po to, żeby optymalizować właśnie outcome dla klienta, wypełnianie jego potrzeb, dostosowanie tego, co dostarczamy do jego potrzeb, coś, co znajdujemy w Change Management Principles w metodzie Kanban. No i ja bym powiedział, że à propos tego, czy to się może skończyć, to tu mówisz, Jaga, o tym, że jakby, jeżeli byśmy znaleźli taką odizolowaną bańkę, to może tam by to już nie było w ogóle potrzebne, ale ja powiem, że dla mnie jest niebezpieczne, kiedy widzę zespoły kanbanujące i po na przykład kilku miesiącach wizyty, od poprzedniej wizyty u nich, ten ich Kanban wygląda tak samo i funkcjonuje tak samo. To jest podejrzane, tak bym powiedział, tak? Bo żyjemy teraz w takich czasach, że nawet kwestia kompozycji zespołu, tak? Składu ludzi, przeróżnych, ale też takich jakichś piwotów rynkowych, czy po prostu bardzo dużej fluktuacji zapotrzebowania na to, co robimy, powoduje, że no ja sobie nie wyobrażam, żeby ten Kanban miał wyglądać jako system tak samo jak sześć miesięcy temu. Zwłaszcza też w innowacyjnym produkcie, który budujemy, który może przechodzić przez jakieś swoje fazy cyklu, tak? Życiowego.
Jaga Biernacka-Urban: No to tak samo jest ze Scrumem. Też sobie nie wyobrażam tego, żeby, nie wiem, dany zespół przez rok używał tego samego Definition of Done i tego samego podejścia do pracy, ok? Jeżeli tam się nic nie zmienia, to to jakby świadczy bardziej o tym, że to przestał być proces empiryczny tak naprawdę. Że z jakiegoś powodu on przyszedł w taką fazę stagnacji. Więc myślę, że one się nigdy nie kończą i szczerze powiedziawszy, raczej jeżeli ktoś mówi, że mamy dojrzałego Scruma albo że mamy dobrego Scruma, to dla mnie, jako dla Agile Coacha, to jest pierwsza informacja o tym, że dobra, już wiem, gdzie jestem. Tak. Jeżeli ktoś mówi, mamy Scruma, świetnie u nas działa, to jest takie, dobra, albo znalazłam jednorożca, albo się za chwileczkę przekonamy, że nie rozumiemy pewnych rzeczy. Czasami są jednorożce, to prawda.
Radek Orszewski: Tak. To mi teraz na myśl przychodzi chyba taki cytat z książki This is Lean, który lubię. Tam jest tak o linie, co prawda, ale że jakaś firma próbuje zaprząc do pracy wszystkie możliwe japońskie skróty i skrótowce, jakieś tam Hoshin Kanri, 5S i Heijunka i cokolwiek innego. No i oni sprowadzają tego senseja z Japonii i pytają, czy mamy już lean, a on mówi: nie wiem, bo nie byłem tu wczoraj. Tak, że nie da się z takiej stopklatki — typu wchodzisz do organizacji i patrzysz na org chart, czy na jeden event, kadencję scrumową, kanbanową — i mówisz: tak, wszystko tutaj jest i to już tak będzie.
Radek Orszewski: A jak to jest właśnie z tym, że te rzeczy się czasami komplikują? Że te rzeczy się czasami psują i że są, mimo dobrych intencji, krytykowane, że robiliśmy tego Scruma i nie działa, że weszliśmy w Kanban i wcale nie pomógł.
Radek Orszewski: I zastanawiałem się, jakim takim humorystycznym akcentem to nazwać, no i sobie pomyślałem, czy jest w ogóle jakaś gwarancja na ten Scrum i Kanban, czy one się może psują, tak jak niektóre produkty elektroniczne, że dwa dni po upływie gwarancji i trzeba szukać czegoś nowego.
Jaga Biernacka-Urban: Wiesz co, to jest bardzo ciekawe pytanie.
Jaga Biernacka-Urban: Wydaje mi się, że one się inaczej psują. Dobra, trochę jest inaczej. Nie psują się po okresie gwarancji, raczej się psują już od początku. I raczej te problemy, które obserwujemy, albo są związane z tym, że tam nie powinny być wdrażane Scrum i to jest dosyć częsty przypadek, że to nie odpowiada temu. Albo się zdarza w drugą stronę, że pewne założenia nie zostały zrozumiane. No i to już wystarcza, żeby dalej brnąć w to, że to nie będzie działało. Więc raczej od początku wydaje mi się, że nie po czasie, bo rzadko widuję coś takiego, żeby rzeczywiście dobrze funkcjonujący zespół, wytwarzający fajny produkt, nagle zaczął się degenerować. To jest dosyć nietypowe. Raczej bym powiedziała, że to są albo jakieś zmiany personalne, albo jakaś polityka wewnątrzfirmowa. Czyli na innym poziomie coś się dzieje. To jest raczej odbicie tego. Natomiast rzadko widywałam coś takiego, żeby dobrze funkcjonowało i się nagle popsuło. I to samo chyba dotyczy Kanbanu, że im bardziej ludzie są świadomi tego, co robią, to mam wrażenie, że tym bardziej jest trudno zrobić to źle.
Radek Orszewski: Nie mówię, że jest niemożliwe. Oczywiście, wszystkim się można skrzywdzić. Ale myślę, że to, co powiedziałaś, że może to się nie dzieje po czasie, typu Scrum Master odszedł i Scrum się zapada, bo to by było bardzo słabe. Ale raczej to, że coś się dzieje od początku źle. Ostatnio też czytałem w takiej książce o tym, że à propos wypalenia i stresu, że to troszkę tak jak z jazdą samochodem. Że można wjechać na autostradę i jechać cały czas na dwójce, jak ma się ręczną skrzynię biegów. No i można, ale nie bez konsekwencji i do pewnego momentu. I teraz zastanawiam się nad tym, bo…
Radek Orzewski: Dla jasności pewnie otworzymy się jakieś 15 minut przed końcem na wasze pytania. I też zachęcamy, żebyście je napisali na czacie, bo będziemy sobie to śledzić. Ale też fajnie byłoby te pytania zebrać na koniec.
Kiedy stosować Scrum, a kiedy Kanban?
Radek Orzewski: Użyliśmy takiego clickbaitu, tak? Kiedy Kanban, kiedy Scrum. Nawet jeżeli mówimy, że to jest trochę fałszywa dychotomia, bo właściwie nie trzeba wybierać, to co by było takimi przesłankami, które by sugerowały, żeby w ogóle nie używać chociażby jednego z nich? Żeby właśnie nie kupować silnika, który się zaciera od pierwszego dnia. Tak, wiesz, świadomie, nieświadomie, nie? Ale wiemy, że to za chwilę wybuchnie i potem tej klęsce zostanie nadana jakaś łatka, że to Scrum zawiódł albo Kanban zawiódł, nie przyjął się, czy coś w tym stylu.
Przeciwwskazania do stosowania Scruma
Jaga Biernacka-Urban: Co byśmy sobie powiedzieli? Ja mogę odpowiedzieć za Scruma. Wiesz, mi przychodzą do głowy dwie rzeczy. Pierwsza to jest taka: jeżeli to nie jest tak, że ten Scrum ma być użyty do tego, żeby ten produkt był lepiej dopasowany do potrzeb klienta, że to ma być użyte do odkrywania produktu i mamy takie myślenie od strony klienta, to dla mnie zawsze jest pierwszy sygnał ostrzegawczy. Teraz tak — mimo że tak jest, można Scruma użyć w momencie, kiedy mamy wystarczająco wysoko ludzi, którzy chcą to zmienić. Czyli jest trochę na zasadzie takiej: tak, wiemy, że chcemy zapłacić, wiemy, jak jest w tej chwili, chcemy zapłacić za tranzycję do innego podejścia. To wtedy Scrum może być bardzo dobry. I tak na przykład transformacje lessowe są robione. Czyli wystarczająco wysoko mamy ludzi świadomych, za co chcą zapłacić, z czym to się wiąże. Nisko mamy też ludzi, którzy chcą to zrobić. Jesteśmy w stanie tę transformację przeprowadzić.
Jaga Biernacka-Urban: Natomiast kiedy bym Scruma nie stosowała, to powiem szczerze, że dla mnie takim bardzo silnym przeciwwskazaniem do użycia Scruma jest to, że zespół nie jest w stanie zintegrować kodu. Czyli trochę na takim poziomie technologicznym. Jeżeli nie mają zapiętej pętli informacji zwrotnej, jeżeli ten kod jest gdzieś w ogóle później dalej integrowany, nie są w stanie zrobić tego w sprincie — to było miejsce, gdzie bym raczej Kanbanu użyła. Właśnie dlatego, że jestem w stanie zwizualizować to i pokazać, na czym polega problem, również interesariuszom, sponsorom i reszcie. I dopiero w momencie, kiedy skrócimy to, to można z powrotem przejść na Scruma. Czyli bardziej bym się obawiała zrobienia takiego Scruma na środku, takiego Water Scruma, tam coś się jakoś leci, przynieść Scrum niby w zespole, ale to nadal nie jest nawet na produkcję wrzucane, tylko to jeszcze przechodzi wielotygodniowy proces do wdrożenia i tam są jakieś inne zespoły i tak dalej. No bo w tym momencie zapłacimy koszty iteracyjnego wytwarzania, bo iteracyjne wytwarzanie jest drogie, ono ma swoje koszty, a nie będziemy mieć z tego żadnych korzyści, skoro tam nie ma feedbacku. No to po co to robić? To jest chyba pierwsza rzecz, która mi przychodzi do głowy. Jeżeli chodzi o to, z kim rozmawiam najczęściej. A to kiedy Kanbanu byś nie polecał? Ciekawe jest to.
Przeciwwskazania do stosowania Kanbana
Radek Orszewski: O, to jest ciekawe, bo mi by było łatwo powiedzieć, kiedy nie tego Scruma.
Radek Orszewski: Ale ja myślę, że to się sprowadza chyba do tego samego. To znaczy bardzo często mamy deklaracje zmiany, deklaracje tego, że chcemy zobaczyć tę pracę, że chcemy nią zarządzić, ale z drugiej strony szukamy po prostu nazwy na utrzymanie status quo. I to można tutaj każdą metodę, kolejny framework czy cokolwiek zapiąć, i przecertyfikować ludzi, i nadać nowe tytuły, i nie wiadomo co jeszcze, ale nadal niewiele się zmienia. Więc na pewno jest też tak, jak mówisz, że musi być potrzeba tej świadomości, tego, że to będzie zmiana, że to nie będzie bardzo szybkie, że to nie jest twice as many i tak dalej, jak niektóre tytuły książek mówią.
Radek Orszewski: Natomiast wydaje mi się, że są dwie rzeczy, które stoją na przeszkodzie. Zostaną takie warunki, które będą niezgodne z Kanbanem. Pierwsza rzecz to jest model biznesowy. Może nie o tym w pierwszej kolejności myślą Scrum Masterzy czy Agile Coache.
Radek Orszewski: Ale jeżeli…
Radek Orszewski: Przepraszam, że wejdę w taką…
Radek Orszewski: …troszkę światopoglądową rzecz, ale nic nie wygra z kapitalizmem. Znaczy, jeżeli twój model biznesowy polega na sprzedawaniu zajętości ludzi i tym więcej zarabiasz, i na przykład trwa dłużej praca, no to jakim cudem robienie czegoś szybciej i sprawniej będzie w twoim interesie? Tutaj mówię o bardzo wielu, że tak powiem, aspektach, które…
Radek Orszewski: Dotyczą tego, jaka jest relacja na przykład firmy zlecającej i firmy podwykonawczej, ale też nawet w organizacjach wewnętrznych, gdzie ludzie na przykład nadal są nagradzani, tak jak mówisz, nie za to, co zrobiliście jako zespół, tylko co, ile ty nastukałeś kodu, ile ty rozwiązałeś ticketów. I to nie musi być nawet tak bardzo explicite nazwane, bo rzadko chyba się w HR-owych politykach znajduje premię za liczbę napisanych linii kodu, ale no, powiedziałbym, bardzo wiele osób jest nagradzanych właśnie jednostkowo i nie za przepływ tej pracy, a temu ten Kanban służy, tylko za to, żeby sobie zbudować pewne poletko, żeby sobie wygenerować jak największą liczbę osób raportujących do mnie, bo z tego wynika moje coraz wyższe stanowisko w firmie i tak dalej. Taka polityka. I to jest oczywiście, myślę, bardzo smutne i frustrujące dla wielu osób, które są w takim, powiedziałbym, pewnie obszarze, jak nasi tutaj odwiedzający nas dzisiaj Scrum Masterzy, Agile Coachowie. No bo my przychodzimy z jakimś…
Radek Orszewski: …człowiekiem, odkrywamy, że to w ogóle nie jest to, czego ta organizacja szuka, bo ona niczego nie szuka konkretnie, ona nie ma celu usprawnienia. No i takie inicjatywy Kanbanowe, powiedziałbym, no też szybko się wypalają, bo ta transparentność boli, bo nie ma motywacji do tego, żeby zarządzić tym przepływem.
Radek Orszewski: To jedna rzecz, która mi przychodzi na myśl.
Radek Orszewski: Druga rzecz jest taka, że to też jest kwestia, powiedziałbym, dojrzałości organizacyjnej. Jakby w tym całym ekosystemie Kanbanowym jest cały też ten model dojrzałości, nie model dojrzałości Kanbanu jako takiego, tylko organizacji jako takiej. I myślę, że tutaj pewne aspekty kulturowe, niekoniecznie już ekonomiczne, bo może firma by chciała i mogła zarabiać więcej, tak mówiąc ekonomicznie, kapitalistycznie, dzięki temu, ale…
Radek Orszewski: …nie instrukcji wzięliśmy niestety Forda i Taylora, a nie wzięliśmy japońskiego Just-in-Time i no to wtedy też nie zadziała.
Jaga Biernacka-Urban: A to w takim razie w drugą stronę – a kiedy Kanban, a nie Scrum?
Radek Orszewski: I tutaj przychodzi mi na myśl, tak jak byłem młody, miałem jeszcze więcej włosów na głowie, to kiedy zaprosiłem na Meetup, które organizowałem w Berlinie…
Radek Orszewski: Kiedy…
Radek Orszewski: Na… w…
Radek Orszewski: 4.
Radek Orszewski: 30 A.W. 12 C. jakąś pracą intelektualną, to na pewno jej wizualizacja i nawet dla naszego mentalnego zdrowia zmniejszenie przełączania się wątków rozgrzebanej pracy jest po prostu praktycznie zawsze aplikowalne. Ciężko jest powiedzieć, kiedy nie. Już z takiej perspektywy nawet dobrostanu pracownika czy nas. Ale bardziej pójdę w stronę, kiedy ten Scrum jest aplikowalny, a kiedy nie. No to powiedziałeś, że dla Ciebie właśnie, jeśli nie ma możliwości zintegrowania własnego kodu, nie ma tej pętli zwrotnej, to jest jakiś taki ostrzegacz, tak? To ja oczywiście może też znam Scrum na tyle, ile go tam praktykowałem, ale dla mnie ważne są dwa aspekty, które zespół Scrumowy powinien wypełniać. To znaczy pierwsza rzecz to jest właśnie niezależność, niezależność w funkcjonowaniu takim, nie, że to musi być samo zarządzanie się w jakimś tam turkusie na siłę, tylko po prostu w dowożeniu. Czyli mamy pełnię kompetencji tego, co mamy dowieźć, tak? Nie możemy budować prognozy na Sprint, jeżeli wiemy, że właściwie w każdym Sprincie mamy zależność od pięciu innych zespołów i absolutnie niezaopiekowane na przykład jakieś SLA dostępności tego skillsetu, czy rozwiązania naszego problemu. No bo w tym momencie będziemy mieli bardzo duży koszt, taki powiedziałbym transakcyjny, startowania Sprintu, planowania, jak to będzie świetnie i zgodnie z prawem Murphy’ego zawsze ta zależność, ten brak umiejętności nas, że tak powiem, boleśnie uderzy. I to ludzi wypala i to też nie dostarcza wartości, tak? Tu być może właśnie bym zastosował jakieś zarządzanie zależnościami, ich wizualizację i tak dalej, żeby może ten system usprawnić. No ale zakładam, że właśnie jest jednym z takich podstaw jest to, że zespół, żeby móc odnieść sukces ze Scrumem, musi rzeczywiście być możliwie wolny od takich zależności, w takim najbardziej podstawowym, nawet standardowym case’ie jakiegoś delivery, nie? Nie mówię tu o jakichś edge case’ach, bo one się zawsze znajdą w organizacjach, tak? Tylko po prostu podstawowej prostej funkcjonalności, tak? Przyrostu my nie jesteśmy w stanie zbudować. Tak jak powiedziałaś, zintegrować, ja bym powiedziałem nawet zbudować, bo nie mamy w pełni tego skillsetu, to jest jakby pewien problem. I Kanban nie wszystko to uzdrowi, ale może na przykład właśnie zdjąć, powiedziałbym, taki niechciany koszt pewnych transakcji startu, stopu, które wcale wartości organizacji też nie przynoszą, tak? A druga rzecz to jest kwestia tego, czy my jesteśmy naprawdę skupieni, bo mi się bardzo podoba to, że we wartościach Scrumowych został fokus i ja go sobie przekładam na to, że prawdziwy zespół Scrumowy to nie jest zespół, który robi trzy produkty i utrzymuje cztery usługi. W takiej sytuacji, nawet jak to zapotrzebowanie na pracę nie jest jakoś bardzo zmienne czy fluktuujące, to przy takiej wielostrumieniowości pracy po prostu ja nie widziałem jeszcze, żeby się Scrum mógł przyjąć. Jak zbudować cel? Przekładamy go wtedy na wielocel, na byle dowieźć cokolwiek, a jeszcze właśnie na dodatek pewne kwestie utrzymaniowe czy konkurujących produktów będą, jak chorągiewka, zmieniały nasz kierunek, no tutaj też moim zdaniem ciężko będzie.
Jaga Biernacka-Urban: No to ciekawe, się z tobą z jednej strony zgadzam, a z drugiej strony nie. I zaraz ci wytłumaczę, w którym miejscu.
Jaga Biernacka-Urban: Zgadzam się z tym, że w momencie, kiedy mamy właśnie wiele produktów albo wiele usług, albo mamy tylko wycinek procesu, też bym używała Kanbanu, głównie dlatego, że Kanban nie wprowadza rewolucji, tylko ewolucję. To znaczy najpierw wizualizujesz proces, potem zaczynasz używać pewnego rodzaju metody. Wtedy zaczynasz używać metryk, pokazywać pewne problemy i zaczynasz dochodzić do tego, że wszyscy rozumieją, na czym problem polega i dopiero wtedy, kiedy masz de facto już ich buy-in, bo oni wiedzą, po co mamy to zmieniać, to zaczynamy te rzeczy zmieniać. I w tym kontekście dla mnie Kanban jest dużo lepszy, dlatego, że jeżeli w takiej organizacji spróbujemy zainstalować Scruma, to będzie tak: no musimy mieć Product Ownera, no to Product Ownerem będzie ten analityk, bo tam nie ma prawdziwego produktu, okej? I wiesz, i zaczynamy nie dość, że wprowadzać silną dysfunkcję, taką skramową, to w dodatku jeszcze tworzymy grupę ludzi, którzy będą niezainteresowani zmianą, bo znowu odejście od tego by znaczyło, że temu człowiekowi zabierzemy tytuł Product Ownera i w związku z tym on będzie osobą, która będzie bardzo możliwe, że sabotowała w ogóle rozwój dalszy, okej? Może, inaczej nie mówię, że tak będzie, ale jest to potencjalnie tworzenie grupy. Jasne. Więc w takiej sytuacji rzeczywiście użyłabym Kanbanu, natomiast to, co jest bardzo zabawne, to jest to, że z kolei ja bym bardzo polecała użycie Scruma w takiej sytuacji, kiedy rzeczywiście masz dużą zmianę i wieloma zespołami wytwarzasz jakiś produkt i używasz do tego na przykład LeSS-a albo Nexus-a, ale masz rzeczywiście taki ten i wtedy ja bym, mi bardzo pasuje podejście, które jest w LeSS-ie, które mówi, że to nie są zależności, które musimy rozwiązać wcześniej, ale to są okazje do współpracy pomiędzy zespołami. I nikt nie mówi, że my musimy się sztywno trzymać jednego zespołu, tylko że przecież ja jako członek zespołu A mogę współpracować w danym Sprincie dużo bliżej z członkiem zespołu B, bo akurat robimy razem jakiś interfejs i jest sens, żebyśmy współpracowali. I to jest ciekawe, dlatego, że dla mnie ta sytuacja jest w ogóle z kolei przeciwwskazaniem dla Kanbanu na to, że Kanban może utrudniać współpracę pomiędzy wieloma zespołami. Nie musi, ale może być tak, że koncentrujemy się na tym przepływie przez dany zespół i w momencie, kiedy byłoby wymagane, żeby dwa albo trzy zespoły bardzo blisko współpracowały, to na poziomie mentalnym jest problem. Jego nie ma faktycznie w podejściu. Natomiast on jest bardziej w tym, że jak się fokusujemy na tych metrykach zespołowych, to zaczyna być problem z tym, żeby pracować między zespołami. I wcześniej widziałam to w Kanbanie, niż w Scrumie.
Radek Orszewski: Dobra, to jest bardzo ciekawe, bo ja powiem w ten sposób, to też jest jeden z mitów kanbanowych. Cieszę się, że to nie jest scripted reality, nie umawialiśmy się na to, ale bardzo się cieszę, bo jest też taki mit pewnych ograniczeń Kanbanu, że to jest właśnie zespół. Dla mnie taką rzeczą, która jest naprawdę bardzo fajna, zwłaszcza w dużych organizacjach, które próbują rzeczywiście takiego dojrzałego Kanbanu ugryźć troszkę, to jest to, że one właśnie dochodzą do tego, że lokalne optima w postaci zespołów potrafią być szkodliwe. Na modelu dojrzałości Kanbanu mówimy, że mamy właśnie organizację team focused. I o ile powiedziałbym, w ogóle w nurcie zwinności, jakby cenimy zespołowość, chociaż ostatnio się pojawiają też, nie powiedziałbym, krytyczne głosy, co to znaczy dobry zespół, czy zdrowy zespół, albo może nieszkodliwy zespół dla organizacji, o tak.
Radek Orszewski: Natomiast to jest tak, że Kanban może Ci właśnie też pokazać, że masz zoptymalizowany przepływ w jakimś miejscu, na jakimś kanbanboardzie. Natomiast cierpi na tym to, co nazywamy w tym modelu dojrzałości Kanbanu. To jest to, co jest w tym modelu dojrzałości o poziom wyżej, czyli bycie customer driven. Że my nie wypełniamy potrzeby klienta, tylko optymalizujemy sobie, kupujemy sobie większy silnik. Ale karoseria i koła zostają takie same. I my nigdzie nie jesteśmy w stanie z tym zajechać. Tutaj mi się szalenie podoba taka fraktalność Kanbanu, że możemy te same metryki, bardzo proste w postaci ile my dostarczamy, jak długo to trwa, tylko różnej granulacji jednostek, zastosować na bardzo długich przepływach end to end. Trochę wracając do Toyoty i mówić call to cash. Od momentu, kiedy klient dzwoni, do momentu, kiedy wpłaca gotówkę, bo dostał samochód z tej Toyoty legendarnej. Ja bym powiedział, to jest też takie trochę nieodkryte. A Kanban funkcjonujący w skali wielu zespołów też jest pozbawiony takiego kosztu transakcyjnego, że wszyscy musimy się zatrzymać i ruszyć w tym samym miejscu, w tym samym momencie. Bo jednak synchronizacja sprintów, która jest i w Nexusie, i w LeSSie, i w SAFe, mieliśmy nie używać brzydkich obrazów, ale okej, to jest jednak coś, co potrafi być kontraproduktywne, jeżeli masz dobre rzemiosło software’owe. Bo jeżeli masz dobre rzemiosło software’owe, to właściwie nie ma potrzeby, żeby się zatrzymywać jako cała organizacja. Bo ci zaczęli to, a ci jeszcze nie skończyli czegoś innego. Ale przecież to się nie musi gryźć w, że tak powiem, linii kodu. I to też jest, mam wrażenie, takie pokłosie tego, jak wyglądał software development, że tak powiem, drzewiej.
Różnice w podejściu i rytuałach
Jaga Biernacka-Urban: Słuchaj, no i widzisz, tutaj ja się z Tobą trochę nie zgodzę. Jest jednak niezgoda, słuchajcie, dobrze. Z dwóch powodów. Pierwsze jest tak, że myślę, że na taką bolączkę, że patrzymy na efektywność zespołu czy przepływ przez zespół, cierpią obydwa te podejścia, okej? Bo to samo masz w Scrumie, okej? Możesz mieć skalowanego Scruma i Scrum Masterów ciężących na to, żeby inny zespół nie robił rzutek, bo to mój zespół musi dostarczyć, okej? Wtedy funkcje się pojawiają w obydwu. Natomiast ja bym powiedziała, że tam dla mnie jest taki jeszcze jeden ciekawy aspekt. Mianowicie, kilka razy zdarzała mi się taka sytuacja, bo ja generalnie dążę do tego, żeby zespoły znały wszystko. To znaczy, żeby znały dobrze Scruma i potrafiły go robić dobrze, jak gdyby dobrze funkcjonować w Scrumie. Żeby znały Kanban i były w stanie z niego brać to, co najlepsze. I rzeczywiście zawsze dążyłam do tego, żeby znały też ich stream programów, albo w pewnym razie praktyki związane z niskim kosztem tranzycji, przebudowy kodu. I dla mnie fascynujące było to, że zespoły nie chciały przychodzić ze Scruma na Kanban. Nawet kiedy było do tego naprawdę silne wskazanie.
Jaga Biernacka-Urban: W sensie, zupełnie serio, na poziomie procesu dużo sensowniej byłoby używać Kanbanu. Wszyscy o tym wiedzieli. Oni po pewnym czasie woleli wrócić do Scruma. I jak zaczęłam ten temat drążyć, to dotarło do mnie, że ludzie czasami potrzebują tej sekwencyjności. Tych takich, powiedziałabym, rytuałów przejścia. Ok, mamy początek. Mamy pewne rytuały porządkujące nasz chaos, który wokół nas jest. I mamy pewien koniec. I to się odbywa w pewnym rytmie. I wtedy możesz mieć dużą zmienność samego produktu i pivotowania produktu na rynku. I możesz mieć dużą zmienność nawet technologiczną. Ale nadal jest jak gdyby taka rama ludzka tego rytuału przejścia, tych procedur, takich procesów. Tak jak my mamy pewnie, każdy z nas ma, że kawa, śniadanie, coś tam. Masz tu coś takiego, co Ci porządkuje. I dla mnie to było ciekawe, że być może te rytuały są ludziom na tyle potrzebne, że bez nich się czują zagubieni. Bo tak jak często z ludźmi rozmawiam, to czasami myślenie o Kanbanie jest takie, że on jest w pewien sposób wypalający, tak emocjonalnie. Że tam jest cały czas ten rytm, że widzisz, ile jest tej pracy przed Tobą. Nie ma tego momentu, że się zmniejsza.
Jaga Biernacka-Urban: I to jest tak bardzo na poziomie psychicznym, że to myślę, że od człowieka zależy, czy jemu jest dobrze z tym, że tam cały czas się dopycha to, z czego bierzemy, czy on właśnie woli widzieć, że się zmniejszyło do zera. Ok, a teraz znowu naładowaliśmy tę czuszkę. To jest bardzo ciekawe, bo tak naprawdę w obydwu systemach to można zrealizować. W obydwu podejściach to można zrealizować. Więc to nie jest takie… Ale ciekawe mnie, czy ty masz jakieś takie obserwacje, różnice reakcji ludzi.
Radek Orszewski: To jest bardzo, bardzo ciekawe. Czy mówisz… Bo ja myślę, że to też jest jeden z takich mitów, który krąży wokół tego, że właśnie… Myślę, że nawet nie jest złe to powiedzieć, że kiedyś pewien ze współtwórców Scrum Guide’a odpisał Davidowi Andersonowi na Twitterze, że Kanban to jest taki niekończący się kierat, w który wrzucamy ludzi jak chomiki. Bo prawdziwy kanbaniarz mówi: ale przecież my cenimy slack time. My cenimy przestój, w którym możesz zrobić coś kreatywnego i odpocząć. Więc jakby nie chcę tu wkładać, że ktoś ma, ktoś nie zrozumiał albo założył taką utylizację zasobów w Kanbanie, bo zupełnie nie o nią chodzi. Ale myślę, że jest często tak, że przez praktyki kanbanowe możemy dojść do Scrum. I teraz, jeżeli rzeczywiście znajdziemy taki cykl, rytm, który ludziom będzie pomagał, jednocześnie nie będzie szkodził biznesowi czy klientowi, to być może to być sensowne. Natomiast można to samo osiągnąć przez budowanie pewnych osiągnięć, nawet takiego właśnie świętowania, dowożenia rzeczy, które nie musi być oparte tylko i wyłącznie o stałe timeboxy, jak w Scrum. Ale też trzeba to zaopiekować i powiedzieć, że to nie oznacza, że w Kanbanie będzie na kiedy będzie, że tam nie ma żadnych spotkań. Trzeba pokazać, że zespół ma przestrzeń do swojej retrospektywy, która może wyglądać bardzo scrumowo, chociaż nie jest zakotwiczona wokół sprintu, ale ma też swoje flow review, na którym patrzymy i mamy właśnie to poczucie osiągnięcia jako zespół, pewnej ulgi. I to, mówimy wprost, powinno się odbywać regularnie. Dlatego, że jeżeli tę pętlę rozluźnimy, zrobimy ją za długo albo zaczniemy porównywać nie takie same przystające kawałki czasu do siebie, to jakby nie dość, że może nam tego zabraknąć na poziomie ludzkim, to jeszcze w ogóle może nam coś się znaleźć, że tak powiem, w martwym lusterku naszego procesu i delivery, czy my w ogóle nie mamy gdzieś jakiegoś niebezpiecznego trendu. Więc myślę, że to jest też jedno z wielu takich nieporozumień.
Radek Orszewski: I tak chyba kończąc ten wątek, to jeszcze wydaje mi się, że z tym zespołem to jest trochę więcej problemów. To chyba jest, kurczę, następny odcinek, tak sobie myślę.
Radek Orszewski: Bo powiem ci, że nie dość, że obiecaliśmy te kody na Lidlomixa tańszego, to ja teraz wrzucę właśnie, że one będą w następnym odcinku. Nie wiem, czy będzie następny odcinek, jeszcze się nie umawialiśmy, musicie dać nam znać, czy jest sens taki format.
Radek Orszewski: Bo ja sobie myślę, że zwłaszcza w dużych organizacjach oczekiwanie, że pewna skończona liczba osób rzeczywiście jest w stanie osiągnąć taką, nazwijmy to z angielska, cross-funkcjonalność, jest w ogóle niehumanistyczna. To może cię to zaskoczy, ale jestem akurat po rozmowie z Matthew Skeltonem od Team Topologies. Oni mają taki aspekt, który nazywają cognitive load. Ile zespół jest w stanie objąć domen biznesowych, które nie przepalą, można powiedzieć, zwojów. I ja wiem, że można zaprojektować piękną organizację, kierując się myśleniem systemowym, teorią kolejek i powiedzieć: no chcielibyśmy pracować z ludźmi, z którymi da się, że tak powiem, góry przenosić, bo oni się chcą nauczyć czegoś innego poza swoją obecną, że tak powiem, paletą skilli. No ale ludzie, z którymi pracujemy, są jednak ludźmi. I ja bym powiedział, tego też żaden z tych systemów, ani Scrum, ani Kanban, ani LeSS, ani cokolwiek innego, co będziemy rozważali, nie może pominąć. Bo jest takie stare powiedzenie project managerów, że każdy projekt by się udał, gdyby nie ludzie. Ja bym powiedział: no Agile bez ludzi też się nie uda i bez poszanowania tego, że oni też mają swoje preferencje, też mają swoje limity, takie nawet mentalne, kognitywne, ile jesteśmy w stanie objąć. Tak mi przyszło na myśl.
Jaga Biernacka-Urban: To jest zdecydowanie na następny raz, bo kwestia przeładowania kognitywnego to jest akurat coś, co ostatnio rozgryzam i chętnie porozmawiam na ten temat, jak również na temat badań, na których jest oparte Topologies, bo tam warto sprawdzić u źródła, co to były za badania, na jakiej próbce, jakiej długości i tak dalej. Także ciekawy temat, możemy to kiedyś rozgryźć dalej.
Radek Orszewski: Dobrze.
Jaga Biernacka-Urban: A myśmy chcieli od Was pytania też usłyszeć.
Radek Orszewski: No właśnie, słuchajcie, to tak. Nie dajemy termomiksu. Nie dajemy termomiksu po pierwszym odcinku, tylko dopiero po drugim, czyli dla miksu. Co u Was się zrodziło w głowach? Dajcie znać. Macie konkretne pytanie, to je zadajcie. Można się też odmutować, je zadać na głos. Ja czuję, że jeśli nie wszyscy właśnie zajmują się swoimi termomiksami, to jest niesamowite, bo udało nam się, Jaga, utrzymać o tak późnej porze, wiesz, tam pod 140 osób przez większość czasu, więc wow.
Uczestnik: To może ja. Wprawdzie nie mam pytania, ale słuchajcie, gratuluję Wam. Rewelacyjnie Was się słucha, Jaga, Radek. Wielkie gratulacje. No i czekam na więcej. Bardzo inspirujące to było spotkanie, więc jestem pod wrażeniem. Dzięki.
Uczestnik: Dziękujemy.
Uczestnik: Ja też się podłączę do Natalii, naprawdę, i koniecznie dogrywka.
Uczestnik: Już sobie nie wyobrażam bez Was, słuchajcie. Właśnie, bo jakiś cykl powinien być. No musi być cykl, a nie dogrywka.
Jaga Biernacka-Urban: Tam padło bardzo dobre pytanie. Czy Scrum czy Kanban, czy coś innego jako framework pracy zespołu Scrum Masterów w firmie? I to jest akurat miejsce, gdzie ja mam dosyć stanowcze poglądy, przy czym przyznaję, to są poglądy moje, Jagi, i bym powiedziała tak. Scrum, moim zdaniem, służy do tworzenia produktów. Ok? Produktem Scruma nie jest Scrum. Zgłoszczymy, o ile możemy używać szeregu rzeczy, które nam się mogą przydawać, nie wiem, na przykład codziennych spotkań, czy jakiejś, nie wiem, retrospektywy, czy różnych rzeczy. Możemy zaczerpnąć szereg elementów, które chcemy usprawnić. O tyle myślę, że Scrum Masterzy powinni pracować nad udoskonaleniem wytwarzania produktów w firmie, a nie nad robieniem Scruma. Dla mnie to jest bardzo silny bias taki ten. Więc jeżeli już bym miała czegoś używać, to bardziej bym wolała używać na przykład albo Kanbanu, albo na przykład różnych takich praktyk zaczerpniętych z Obeya.Rum, czy z innych rzeczy, które umożliwią nam pracę nad impedimentami, ok? Takimi dużymi, organizacyjnymi, gdzie jest wymagane zebranie danych, zbudowanie wspólnego zrozumienia i tak dalej. Więc jakiś sposób wizualizacji pracy nad tym pewnie tak. I pewnie tutaj by się bardziej Kanban sprawdzał. Natomiast myślę, że taki Scrum w Scrumie to jednak nie jest… Matrioszka w tę stronę nie będzie działała, moim zdaniem.
Radek Orszewski: To ja powiem po kanbaniarsku. Dla mnie to, co robią Scrum Masterzy, zwłaszcza jako pewne community czy grupa, to jest dostarczanie usług. I te usługi mogą być bardzo różne w zależności od tego, czy zespół, z którym mają pracować, czy obszar organizacji trwa już długo, czy nie. Tak jak się mówi o wielu kapeluszach, które Scrum Masterzy mają zakładać, tak? To ja bym powiedział, to znowu bardzo odchodzi w moim koncepcie jakby rozumienia takich produktywnych, produktywności tej roli w organizacji od właśnie budowania sobie produktu w organizacji. Nie. To jest raczej świadczenie usług, które się mogą zmieniać i będzie to też wymagało zastosowania, tak jak powiedziałaś, Jaga, to pewnie całego tego wszystkiego, co jest dookoła, nie? Bo może być zespół Scrumowy, który już ze Scrumem nie ma problemu, ale ma problem z, nie wiem, podejściem do produktu, z podejściem do Software Craftsmanship, tak? Czy czegokolwiek innego.
Jaga Biernacka-Urban: Nie wiem, z deploymentem. Na przykład, tak. To zdecydowanie. No dobra, to mam jeszcze jedno ciekawe pytanie. Jak się ma… Matryca stresja do wyboru Kanbana czy Scrama?
Uczestnik: Kanbanu.
Jaga Biernacka-Urban: Kanbanu czy Scrama?
Uczestnik: Kanbanu. Tak.
Jaga Biernacka-Urban: Myśmy dzisiaj z Radkiem osiągnęli moment, kiedy zaczęliśmy do siebie rozmawiając przez telefon mówić Kanbanu czy Scramu i stresiliśmy się, że chyba drugą stronę nam się popsuło.
Radek Orszewski: Skracając, jakie jesteśmy domenie, tak? Bo ja tak, jeżeli to przywiązuje, przywołuję.
Radek Orszewski: Ja myślę, że im większa jest w ogóle zmienność, tym pewne planowanie pracy i jej dowożenie i różnego rodzaju piwoty będą musiały być częstsze. W Scrumie to można osiągnąć przez pewnie krótsze sprinty, ale te sprinty nie są pozbawione jednak tego kosztu transakcyjnego start-stop. I pewnie powyżej pewnej granicy, to jakby następuje, że nastawienie się na taką pracę ciągłą może spowodować, że będziemy mieli więcej czasu netto na pracę obecnie bieżącą, najważniejszą rzeczą, niż na eventy, o tak bym to nazwał, startujące i stopujące naszą pracę. Ale to tak na gorąco.
Jaga Biernacka-Urban: To na gorąco mi przychodzi tak, że przede wszystkim na pewno Kanban idzie trochę bardziej w stronę jak gdyby środka, czyli tego, gdzie tam mamy małą niepewność i biznesową, i technologiczną, to myślę, że tam Kanban zdecydowanie może bardziej pasować, bo Kanban jak gdyby działa dobrze w waterfallu, że tak powiem. Tam nie ma żadnego przeciwwskazania do wykorzystania tego.
Radek Orszewski: Może, jasne.
Jaga Biernacka-Urban: Scrum rzeczywiście, jeżeli naprawdę mamy środowisko produkcyjne, gdzie możemy przewidzieć, co mamy dostarczyć i jak dostarczyć, będzie po prostu nieopłacalne, będzie za drogi. Lepiej tam jest rzeczywiście użyć podejścia waterfallowego.
Jaga Biernacka-Urban: Natomiast oddalając się od tego środka w kierunku coraz większej niepewności,
Jaga Biernacka-Urban: to ja myślę, że w ogóle możemy trafić na granicę i jednego, i drugiego. Bo tak samo możemy zacząć mieć tak bardzo niepowtarzalne eksperymenty, tak bardzo niepowtarzalny rytm, sposób pracy, że Kanban też nie będzie miał sensu, bo miałby generalnie, wiesz, to do in progress i done i nic więcej. No i wiesz, to już trochę dla mnie nie jest Kanban, okej? To znaczy, wiesz o co chodzi. Więc myślę, że tam jest ta granica, jeżeli wchodzimy w sferę, gdzie jest bardzo duża niepowtarzalność, my sposób pracy co chwila będziemy dopasowywali i wszystko, no to prawdopodobnie żadne z nich się już nie będzie nadawało w pewnym miejscu. Zresztą zawsze się tak twierdziło, że tak naprawdę te podejścia zwinne nie są w sferze chaosu. Że one się tam nie sprawdzają już.
Uczestnik: Jeżeli mogę jeszcze zabrać chwilę, mam takie pytanie. Czy jest sens w Scrumie, ja zespół pracuję w Scrumie i nagle ktoś pada na pomysł, zróbmy na jeden sprint Kanbana. Jaga, proszę, uratuj.
Jaga Biernacka-Urban: Jest sens? Znaczy pytanie trochę, co oni przez to rozumieją, bo jeżeli na przykład chcieliby wizualizować pracę w czasie sprintu, no to myślę, że nie na jeden sprint, tylko w ogóle na dłużej, zobaczyć co tam się dzieje, żeby zebrać sobie dane. Jeżeli mówią o tym, że nie mają kontroli nad całym procesem, tylko na przykład, nie wiem, przekazują do innego działu, no to jak najbardziej, żebym sugerowała to na dłużej. W sensie pytanie jest trochę takie, na czym miałaby polegać przejście ze Scruma na Kanbana z kadencją identyczną jak w Scrumie? Co ci się będzie różniło?
Jaga Biernacka-Urban: Okej, dzięki. Bo ja bym powiedziała, że raczej sposób myślenia o pracy w toku, jeżeli tak bym do tego podchodziła.
Uczestnik: I przecież jak się na chwilę przejdzie tylko na Kanbana w jeden sprint, to przecież nie można na tej podstawie określić wartości,
Jaga Biernacka-Urban: jaka z tego wynikła, z tej zmiany, prawda? No w ogóle dopasowanie limitów na WIP, to to jest dłuższy problem. To ja wrócę do pierwszego pytania, Natalia, i się wtrącę.
Uczestnik: Moment, poczekaj, Radek, poczekaj. Bo chodzi o to, że ludzie inaczej pojmują Kanbana. Myślą, że jak stworzą tablicę kanbanową, to wszystko lepiej idzie i nagle dla nich to już jest przejście na Kanbana, nie?
Uczestnik: No właśnie, tutaj też zadbałam trochę, Natalia, bo chyba tak sobie weszłyśmy w słowo. Ja bardziej miałam nie tyle pytanie, co chciałam, żebyście się ustosunkowali, bo ja na przykład słyszałam czy obserwuję to, co się dzieje, że mamy tego Scruma, później jest Scrumbut, czyli mamy Scruma, ale u nas to coś, później jest taki Scrumban, a później no dobra, może już dojdziemy do tego przechodzenia na Kanbana. I teraz też tak widzę takie działanie, że ok, próbujemy tego Scruma albo robimy Scruma, nie wychodzi, bo coś, i nagle no to co my zrobimy? No to może Kanban i to będzie wielkie po prostu lśnienie i wielka, nie wiem, właśnie tam to nam może pomóc. I trochę tak czuję, Natalia, czy to nie jest właśnie ten twój case, że ok, coś nam nie idzie w tym Scrumie i nie zastanawiamy się do końca, co nam nie idzie i dlaczego, tylko sobie wtedy szukamy, no dobra, no to zmieńmy, zróbmy coś innego.
Uczestnik: Albo chęć bycia bardziej efektywniejszym, wiesz? Dobra, to dziewczyny, my wam damy podyskutować później.
Uczestnik: Tak, tak, właśnie.
Jaga Biernacka-Urban: Dobra, ok. Ja myślę, że to jest trochę tak, bo Radek zadał bardzo fajne pytanie, co rozumiemy pod pojęciem Scrumban, i ja go rozumiałam zawsze w ten sposób, że była ta taka książeczka Andersona i kogoś tam, Scrum and Kanban, The Best from the Both, to się jakoś tak nazywało?
Radek Orszewski: Tak, bo chyba to Henrik Kniberg to napisał.
Jaga Biernacka-Urban: Kniberga, Boże, tak, Kniberga, nazwiska pokręciłam. I ja trochę to zawsze w ten sposób rozumiałam, czyli jak gdyby rozumiemy obydwa podejścia i patrzymy, czy pewne elementy z jednego nam nie pomogą rozwiązać pewnych elementów w drugim.
Jaga Biernacka-Urban: Ale ja wiem, że to nie jest tak rynkowo rozumiane i ja się zgadzam z twoim postem na blogu dotyczącym Scrumbana, więc…
Radek Orszewski: Tak, tak, to nie tak, tylko żeby te dwa tematy, zanim tutaj ludzie zaczną całkowicie uciekać, że tak powiem, zaopiekować, ja bym jednak wyszedł, ja bym znowu poszedł do początku naszej debaty dzisiejszej i powiedział, co wy rozumiecie jako Kanban, który chcecie osiągnąć. Jakby co się zmieni w waszej pracy jako deweloperów, co się zmieni w waszym podejściu releasowania, co się zmieni w waszym podejściu negocjowania z biznesem, co wchodzi do systemu następnym. Bo to są ważne pytania, a nie to, czy to nazywamy Scrumem czy Kanbanem. W Kanbanie możemy mieć regularne planowanie, czyli replenishment co dwa tygodnie, tyle że raz możemy odpuścić, bo stwierdziliśmy, że nie dowieźliśmy jeszcze nic z tego, co zrobiliśmy, co zaciągnęliśmy. I to nie jest ból, że nam Sprint nie wyszedł. I to jest może okej, chociaż może być to niebezpieczne. Więc ja bym zaczął trochę budować taki scenariusz z takim zespołem, jak wy sobie to wyobrażacie. Czy uciekamy od spotkań, czy uciekamy od czegoś, a z drugiej strony chcecie Kanbanu? Proszę, to nawet jak nie chcecie odchodzić od Scruma, weźmy przewodnik PSK i wrzuśćmy ten Kanban w ramach Sprintu. Product Owner ma problem ze Sprintem. Z długim backlogiem. Pomóżmy mu Upstream Kanbanem. I też nie wymontowujmy niczego z wewnątrz Sprintów. Naprawdę dróg jest bardzo wiele. I kończę tylko jednym zdaniem à propos tego Scrumbana, czy Banu. Nie wiem właściwie, po czym powinien dopełniać tu o dziedziczyć końcówkę. Bo ja jednak jestem wielkim fanem Coreya Ladasa, który napisał właśnie taką książeczkę pod tytułem Scrumban, która bardzo jasno mówi, że był to dojrzały zespół Scrumowy, który postanowił wyjść świadomie poza ramy Scruma. I to nie było łączenie połowy pracy w Sprincie, a połowy jak coś wpadnie. Ja wiem, że w Annual State of Agile to większość ludzi rozumie jako Scrumban. Ale to nie jest to, co twórca sobie jako taki wymyślił. A ja powiem jeszcze gorzej, że jak się obijam o naście albo dziesiąt firm w roku, to jeszcze nie widziałem, żeby to działało.
Jaga Biernacka-Urban: Tu się zgadzam. Ja zawsze miałam takie myślenie, że warunkiem przejścia na coś takiego jest to, że robimy dobrze Scruma. Czyli jak robimy go i go rozumiemy, to jak najbardziej możemy w tym kierunku pójść. I jest to mi trochę bliskie do tego, co Spotify robi. Czyli że tak naprawdę jest taki moment, kiedy rozumiejąc, zaczynamy dopasowywać te rzeczy do własnych potrzeb. Ale jest to naprawdę na tym poziomie świadomości, że my rozumiemy metryki, narzędzia, co na co wpływa. To jest taki zespół, który ci nigdy jeszcze nie powie, że nie chce robić retrospektywy. To jest zespół, który powie, że nie może się doczekać retrospektywy i zrobimy retrospektywę w połowie Sprintu, bo trzeba coś usprawnić. Więc to jest jak gdyby zupełnie inny mindset. To jeszcze mamy jedno ciężkie pytanie, Radek. Co waszym zdaniem będzie łatwiej zastąpić przez sztuczną inteligencję? Wsparcie ludzi pracujących w Kanbanie czy w Scrumie? Który z tych frameworków będzie lepiej współgrał ze sztucznymi Scrum Masterami? Ale zobaczcie, tam jest jednak też pytanie z tezą, wiesz? Jako psycholog się przyczepię.
Radek Orszewski: Dobra, ale ja odbiję to, co ostatnio często mówię, bo myślę, że wszyscy są podwajalni. Z wrażeniem tego, że ChatGPT potrafi wygenerować taką, a nie inną odpowiedź, ale ja powiem, sztuczna inteligencja, którą w tej chwili rozumiemy jako coś, co nam daje pewne odpowiedzi, to nie jest samoświadomość. To nie jest jeszcze Skynet.
Radek Orszewski: ChatGPT sam sobie nie zadaje pytań. I jakby ja myślę, że jest olbrzymia pomoc, którą takie narzędzia mogą zaoferować w wyciąganiu metryk, w dostrzeganiu wzorców, których ludzie nie widzą, bo nasze mózgi nie są uzwojone, żeby na przykład myśleć statystycznie. Mają swoje skrzywienia poznawcze. Pewnie AI też mają, bo napisali je głównie biali mężczyźni w Kalifornii. I jak wiemy, są już przypadki, kiedy różnego rodzaju sztuczne, że tak powiem, inteligencje dziedziczą niestety po swoich autorach.
Radek Orszewski: Więc ja bym tutaj nie widział, że to musi być zastąpienie. Bo tak bym powiedział.
Jaga Biernacka-Urban: Wiesz co, ja mam cały czas takie myślenie. Dobra, jak będziemy mieli sztuczną inteligencję, to pogadamy. Na razie to mamy po prostu lepszą wyszukiwarkę i tyle.
Radek Orszewski: Tak jest, tak.
Jaga Biernacka-Urban: To nie jest sztuczna inteligencja.
Jaga Biernacka-Urban: Ja nie wierzę na tym etapie w zastąpienie, bo to trochę tak, jakbyśmy powiedzieli, kiedy trenerów sportowych zastąpi sztuczna inteligencja i tak dalej. Szczerze, prawdopodobnie kiedyś zastąpi. Tylko wtedy się będą ludzie ścigać czy roboty. To jest kolejna, wiesz, w którą stronę to pójdzie. Więc ja bym się tutaj nie bała tego w ogóle. Tak samo jakbym się nie bała tego, że sztuczna inteligencja deweloperów zastąpi.
Jaga Biernacka-Urban: Jeszcze długo tych, którzy tworzą systemy, nie. A kruda tak, jak najbardziej. Kruda to nie ma sensu w ogóle klepać. Szczerze powiedziawszy, jak się da wygenerować, niech się wygeneruje.
Radek Orszewski: Ja myślę, że teraz się boimy tego, co AI przyniesie. A tylko jeszcze taka anegdota mi przyszła. Ze 40 lat albo więcej temu Douglas Adams napisał ironicznie, że magnetowidy zostały wymyślone po to, żeby oglądać programy za ludzi, bo ludzie tego nie chcą robić. Bo jakby wiemy, że w czasach magnetowidów nikt praktycznie nie oglądał tego, co nagrał, bo potem nie było na to czasu. I ja sobie myślę, że na razie AI jest na takim samym poziomie. Ono robi za ludzi to, czego ludzie nie chcą robić, ale jak są ludzie, którzy chcą pracować w Scrumie, Kanbanie, budować innowacyjne produkty i chcą się znaleźć ludzie do takich ról, to ja myślę, że to jest raczej pomoc niż zastąpienie.
Jaga Biernacka-Urban: No i słuchajcie, może ostatnie pytanie, żebyśmy już tak mieli. Tak. Ten Scrum i Kanban w rozumieniu ciągłe doskonalenie się. Nie ma szans się skończyć. Co sądzicie na temat przyszłości roli Scrum Mastera?
Uczestnik: No.
Uczestnik: To znaczy, że będziemy mieli pracę?
Radek Orszewski: Taką mamy nadzieję, ale kto to wie.
Uczestnik: Tak.
Jaga Biernacka-Urban: Ja myślę, że to jest trochę tak, że jeżeli ktoś rzeczywiście rozumie, jak te systemy można udoskonalać, no to on zawsze będzie miał tak naprawdę pracę i będzie na to zapotrzebowanie. Chociażby dlatego, że jest to przede wszystkim praca z ludźmi, z wyjaśnianiem ich pewnych rzeczy. To jest praca głównie na modelach myślowych ludzi tak naprawdę. Budowanie ich, wyciąganie ich przekonań, rozmowa o nich i tak dalej. Więc ja bym powiedziała, że praca Scrum Mastera to jest głównie praca z ludźmi, a nie z systemem.
Uczestnik: Jaga, a wiesz, że to, co właśnie teraz powiedziałaś, to jest równoznaczne z tym, co jest cudowne, że sztuczna inteligencja nigdy nie zastąpi Scrum Mastera.
Jaga Biernacka-Urban: Ja nie wiem, bo ja wcale nie wiem, czy ludzkości nie należałoby zastąpić sztucznej inteligencji. Dla dobra Ziemi.
Radek Orszewski: Mamy pewne wady dosyć mocne.
Radek Orszewski: Dobrze, słuchajcie, kończymy, bo jak to mówię, trzeba wiedzieć, kiedy zejść ze sceny niepokonanym. Mamy nadzieję, że macie cały czas chrapkę na wełniane koce i Thermomix. Więc może ktoś jeszcze zobaczy takie drugie spotkanie. Zobaczymy, pewnie sobie to przegadamy. Dziękuję wam pięknie za uwagę. Kończymy nagranie.
Jaga Biernacka-Urban: Dzięki. Trzymajcie się. Dzięki.
Uczestnik: Dzięki wam. Super było. Do zobaczenia. Dzięki.
Podziel się wpisem:
Chcesz pójść dalej?
- Applying Professional Scrum™ (APS)Nie ucz się Scruma. Doświadcz go na własnej skórze
- Professional Scrum Master™ (PSM)Scrum, którego ludzie sami chcą używać
- Professional Scrum™ with Kanban (PSK)Praca płynie, zamiast stać w kolejkach





